Qaraqalpaq folklorÍ bólimi haqqÍnda maǵlÍwmat
Bólim ataması: Qaraqalpaq folklorı.
Bólim baslıǵı: filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), professor Kamalbay Sarsenbaevich Palımbetov.
Bólimniń ilimiy potencialı: Bólimde 5 úlken ilimiy xızmetker (P.Óteniyazov, F.Maqsetova, A.Bekbergenova, A.Kalenderova, A.Jarimbetov), 6 tayanısh doktorant (G.Qabılova, Sh.Yaxiyaeva, G.Quralbaeva, F. Jiyemuratova, A.Sársenbaeva, A.Eshmuratova) jumıs alıp barmaqta.
Bólim haqqında qısqasha tariyxıy maǵlıwmat: 1947-jılı Qaraqalpaq kompleksli ilim izertlew institutı shólkemlestirilgen. Sońınan 1959-jılı Ózbekstan SSR Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialı dúzilgen. Filial quramında Folklor sektorı jumıs alıp bara baslaǵan. Bul sektorǵa Q.Maqsetov basshılıq etken. Bólim 1959-jıldan baslap xalıq awızeki dóretpelerin izertlew boyınsha bir qansha jumıslardı alıp bardı. Onıń nátiyjeleri qaraqalpaq folklortanıwınıń rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye. Bólimniń ilimiy xızmetkerleri 1959-jıldan házirgi kúnge shekem respublika aymaǵında hám elden tısqarı orınlarǵa folklorlıq ekspediciyalar shólkemlestirip, sonıń barısında bir qatar xalıq awızeki úlgilerin, dóretpelerin, basqa da qızıqlı materiallar topladı. Bul materiallar Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan Bólimi fundamental kitapxanasınıń qoljazba fondınıń tiykarǵı bólegin quraydı. Respublikamızda baspadan shıǵıp atırǵan qaraqalpaq folklorı úlgileriniń barlıǵı Qaraqalpaq folklorı bólimi xızmetkerleri tárepinen jıynalǵan materialları tiykarında baspaǵa tayarlandı. 1977-1981-jılları aralıǵında Qaraqalpaq folklorı bólimi xızmetkerleri belsendiligi nátiyjesinde qaraqalpaq folklorınıń úlgileriniń 20 tomlıǵı jarıq kórdi. 2007-2025-jılları aralıǵında «Qaraqalpaq folklorı» kóp tomlıǵınıń 106 tomlıǵı jarıq kórdi hám bull isler ele dawam etpekte. Qaraqalpaq folklorı sektorı (sońınan bólimi) maman qániygelerdi tayarlawǵa ayrıqsha dıqqat awdardı. N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵitov, Q.Maqsetov, N.Japaqov, A.Kárimov, Á.Alımov, Q.Mámbetnazarov, M.Nizamatdinov, N.Kamalov, S.Baxadırova, J.Xoshniyazov sıyaqlı ilimpazlar qaraqalpaq folklortanıwı boyınsha eń dáslepki ilimiy dárejelerge, ilimiy ataqlarǵa iye bolǵan ilimi pidayıları sanaladı.
Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarları:
– Qaraqalpaq xalıq prozası dóretpelerin jıynaw, baspaǵa tayarlaw hám basıp shıǵarıw, usı dóretpelerdi ámeliy, ilimiy-teoriyalıq tárepten izertlew;
– Qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynaw, baspaǵa tayarlaw hám basıp shıǵarıw, usı dóretpelerdi ámeliy, ilimiy-teoriyalıq tárepten izertlew;
– Burınǵı hám házirgi qaraqalpaq jıraw-baqsılarınıń repertuarların, dóretpelerin jıynaw, baspaǵa tayarlaw, ilimiy aylanısqa kirgiziw;
– “Qaraqalpaq folklorı” kóp tomlıǵın túp nusqalarına sáykes baspaǵa tayarlaw hám basıp shıǵarıw, usı dóretpelerdi ámeliy, ilimiy-teoriyalıq tárepten izertlew h.t.b.
Bólimniń sırt el menen baylanısları: Búgingi kúnde bólim xalıqaralıq kólemde de baylanıslarǵa iye. Qaraqalpaq folklorı bólimi ilimiy xızmetkerleri Turkiya, Ázerbayjan, Qırǵız Respublikaları ilimpazları menen tıǵız baylanısta birge ilimiy izertlew jumısların alıp barmaqta.
Bólimde ámelge asırılıp atırǵan ilimiy jumıslar: Házirgi waqıtta bólimde 2023-2026-jıllarǵa mólsherlengen «Qaraqalpaq xalıq salt dástúr folklorı” temasında fundamental izertlewler alıp barılmaqta.
Berilgen izertlew jumısınıń tiykarǵı wazıypaları:
– Qaraqalpaq, ózbek hám qazaq xalıqları salt-dástúrlerin, xalıq awızeki dóretpelerin úyreniw;
– Usı xalıqlardıń besik jırı (háyyiw) milliy toy, betashar, sıńsıw, háwjar qosıqların, balalar folklorın jıynaw, usı temalarǵa baylanıslı dereklerdi jıynaw, salıstırıp úyreniw hám t.b.
Bólimniń ilimiy nátiyjeleri: Bólim xızmetkerleri «Qaraqalpaq folklorı» kóp tomlıǵınıń 106 tomın basıp shıǵarıwǵa erisiw menen birge ózleriniń temaları boyınsha doktorlıq dissertaciyaların tabıslı qorǵap shıqtı. J.Xoshniyazov, K.Palımbetov doktorlıq (DSc), A.Bekimbetov, P.Óteniyazov, F.Maqsetova, A.Qalenderova, A.Bekbergenova, A.Járimbetov (PhD) hám t.b. temaları boyınsha doktorlıq dissertaciyaların qorǵap shıqtı.
2016-2022 jıllarda bólimde tómendegi tematikalıq ilimiy izertlew jumısları ámelge asırıldı: Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń fundamental izertlewlerdi qollap-quwatlaw fondınıń baǵdarlaması kóleminde 2016-2019-jılları bólim xızmetkerleri tárepinen “Qaraqalpaq folkloristikası hám ádebiyattanıwı tariyxın izertlew” atamasında fundamental izertlew jumısları alıp barıldı. Joybar basshısı Z. Bekbergenova. Inv.№ 187474.
2020-2022-jılları bólim xızmetkerleri tárepinen “Qaraqalpaq prozalıq (nasriy) folklorı (janrlar sisteması, genezisi, obrazlar, syujet hám motivleri poetikası)” atamasında fundamental izertlew jumısları alıp barıldı. Joybar basshısı: J.Xoshniyazov. 198 b. Inv№189422.
Bólim tárepinen shólkemlestirgen konferenciyalar: 2024-2025 jıllarda ótkerilgen konferenciyalar boyınsha keń maǵlıwmat. 2024-jıldan tómeni arxiv ushın qısqa maǵlıwmat beriliw kerek.
2021-jılı bólim xızmetkerleriniń belsendiligi menen «Ilimiy miyras hám házirgi zaman: koncepciyalar, teoriya hám problemalar» atamasındaǵı xalıqaralıq ilimiy-ámeliy konferenciya bolıp ótti hám maqalalar toplamı basıp shıǵarıldı (ÓzR IA QB Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim izertlew institutı. – Nókis: Ilim, 2021. – 94 b).
2022-jılı, noyabr ayında ÓzR IA QB de folklortanıwshı, filologiya ilimleriniń doktorı, jazıwshı, shayır Jalǵasbay Xoshniyazovtıń tuwılǵanına 75 jıl tolıwına baǵıshlanǵan «Milliy ruwxıy miyraslarımız – dóretiwshilik qábiletlerimiz dárekleri» atamasında respublikalıq ilimiy-ámeliy konferenciya bolıp ótti (Milliy ruwxıy miyraslarımız – dóretiwshilik qábiletlerimiz dárekleri. – Nókis: Ilim, 2022. – 194 b).
2025-jıl, fevral ayında qaraqalpaq klassik, lirik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulınıń 200 jıllıq yubileyine arnalǵan xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq, ámeliy konferenciyası ótkerildi (Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim izertlew institutı, № 4/r sanlı 06.02.2024-jılǵdaǵı buyrıǵı), Nókis qalası, 2024-jıl.
2024-jıl, noyabr ayında qaraqalpaq folklortanıwshısı, ádebiyattanıwshısı, professor S.Bahadırovanıń 80 jıllıq yubileyine arnalǵan “Túrkiy xalıqlar folklorı hám ádebiyatın úyreniwdiń aktual máseleleri: koncepciyalar, teoriya hám problemalar» atamasında xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq konferenciyası ótkerildi (Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim izertlew institutı, № 4/r sanlı 06.02.2024-jılǵı buyrıǵı) Professor S.Bahadirovanıǹ 80 jıllıq yubileyine baǵıshlanǵan atamasındaǵı xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq konferenciyasi materiallari.toplamı. –Nókis: Nur Turan print, 2024. – 154 b.
Sоńǵı 5 jıldaǵı ilimiy basılımlar dizimi:
