Qaraqalpaq ádebiyatı bólimi haqqında maǵlıwmat
Bólim ataması: Qaraqalpaq ádebiyatı bólimi.
Bólim baslıǵı: Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), professor Bekbergenova Ziyada Utepovna
Bólimniń ilimiy potencialı: Bólimde 4 úlken ilimiy xizmetker (A.Utambetova, H.Utemuratova, Sh.Sayimbetov, T.Járimbetova), 2 ilimiy xizmetker (F.Palimov, J.Bazarbaeva), 6 tayanish doktorant (D.Pirnazarova, M.Mnajatdinova, Sh.Abdugapparova, N.Mamutova, J.Ubbiniyazova, R.Jambulova) xizmet alıp barmaqta.
Bólim haqqında qısqasha tariyxıy maǵlıwmat: Házirgi qaraqalpaq ádebiyatı bóliminiń qáliplesiw hám rawajlanıw tariyxı 1959-jılı ÓzRFAQQf ashılıwınan baslanadı. Ótken ásirdiń ortalarınan baslap “Qaraqalpaq ádebiyatı” bóliminde kóplegen ilimpazlar, sonıń ishinde, M.Nurmuxamedov, S.Allayarov, N.Japaqov, S.Nietullaev, Z.Nasrullaeva, G.Esemuratov, K.Xudaybergenov, A.Nasrullaev, Q.Bayniyazov, A.Murtazaev, A.Karimov, A.Pirnazarov, T.Mambetniyazov, S.Baxadırova, T.Qurbanbaeva hám basqa da ilimpazlar jetilisip shıqtı. Bólim ilimpazları tárepinen proza, poeziya, dramaturgiya, lirika, roman, povest sıyaqlı ádebiy túr hám janrlarǵa tiyisli kórkem materiallar sistemalı túrde toplanıp, olardıń ilimiy-teoriyalıq ózgeshelikleri izertlendi. Instituttıń ádebiyattanıwshıları qısqa dáwir ishinde qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı, klassik shayırlardıń miyrası hám kórkem shıǵarmanıń poetikalıq tábiyatı menen ishki nızamlıqların úyreniwge salmaqlı úles qostı.
Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarları: Bólim qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı, klassik shayırlardıń miyrasları, XX ásir hám ǵárezsizlik jıllarındaǵı shayır-jazıwshılardıń ádebiy portretleri, ádebiy túrler hám janrlar, lirikalıq, epikalıq, dramalıq shıǵarmalardıń rawajlanıwı, lirikalıq, epikalıq hám dramalıq shıǵarmalarda qaharman hám obraz dóretiw sheberligi, kórkem shıǵarma tili, syujeti, qaharman xarakteri, psixologiyası, shıǵarma kompoziciyası, konflikt dóretiw máselelerin úyreniw, tuwısqan xalıqlar ádebiyatları menen ádebiy baylanısların úyreniw ushın mólsherlengen. Bólimde tómendegi máselelerdi qamtıp alıwshı ilimiy jumıslar alıp barılmaqta: Qaraqalpaq jazıwshılarınıń dóretiwshilik laboratoriyasın úyreniw, belgili bir dáwir hám on jıllıqlarda kórkem shıǵarmalardıń rawajlanıw tendenciyaları, ádebiy portretler, sóz kórkemligi, ǵárezsizlik jıllarındaǵı qaraqalpaq hám tuwısqan xalıqlar ádebiyatların salıstırmalı-tipologiyalıq aspektte úyreniw, jazıwshılar dóretiwshiliginiń ideyalıq-kórkem, janrlıq hám usıllıq ózgesheliklerin ilimiy-teoriyalıq tiykarda tallaw hám t.b.
Bólimniń sırt el ilimiy mákemeleri menen baylanısı: Bólimniń ilimiy xızmetkerleri Qaraqalpaqstannıń hám Ózbekstannıń joqarı oqıw orınlarında ótkerilip atırǵan ilimiy-ámeliy konferenciyalarda hám seminar-trening, sheberlik sabaqlarında ózleriniń bayanatların oqıydı, sonday-aq, bólim xızmetkerleri sırt ellerde ótkerilip atırǵan xalıqaralıq konferenciyalar menen dógerek sáwbetlerinde (Moskva, Ufa, Kazan, Ashxabad, Bishkek, Astana, Almata, Túrkstan, Taraz, Tashkent, Nókis, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan hám taǵı basqalar) ózleriniń bayanatları menen belsene qatnaspaqta.
Bólim tárepinen islep shıǵılǵan ilimiy izertlewler: Házirgi kúnde bólimde Qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń únles rawajlanıwı (2013-2023-jıllardaǵı prozalıq shıǵarmalar mısalında) (2026-jıl) temasında fundamentallıq ilimiy izertlewler alıp barılmaqta. Bul izertlewdiń maqseti – 2013-2023-jıllardaǵı qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń únles rawajlanıwın, prozalıq shıǵarmalar mısalında izertlew hám onıń janrlıq, formalıq, ideyalıq-kórkem hám stillik ózgesheliklerin ilimiy tiykarda tallaw. Usı arqalı házirgi qaraqalpaq hám ózbek ádebiyatındaǵı janrlar aralıq únleslik, kórkem-estetikalıq jańalanıw hám dóretiwshilik processlerdiń ózine tán ózgesheliklerin anıqlaw.
Bólimniń ilimiy nátiyjeleri:
– 1998-2002-jılları Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı boyınsha ilimiy izertlewler alıp barıldı;
– Házirgi qaraqalpaq ádebiyatınıń túr hám janrları sistemalastırılıp úyrenildi;
– Házirgi zaman qaraqalpaq jazıwshıları dóretiwshiliginiń ideyalıq-kórkemlik ózgeshelikleri izertlendi;
– XVIII-XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı dóretpeleriniń 5 tomlıq toplamların milliy ǵárezsizlik kózqarasınan baspaǵa tayarlawdıń ayırım máseleleri úyrenilip, baspaǵa tayarlandı;
– XX ásir qaraqalpaq poeziyası antologiyasınıń I tomı ǵárezsizlik ideyası kózqarasınan baspaǵa tayarlanıp, basıp shıǵarıldı;
– Qaraqalpaq folklortanıwı hám ádebiyattanıwı tariyxı izertlendi;
– Házirgi qaraqalpaq jazıwshılarınıń dóretiwshilik laboratoriyası monografiyalıq aspektte izertlendi;
– Házirgi qaraqalpaq ádebiy janrlarınıń rawajlanıw tendenciyaları (1991-2001-jıllar proza, poeziya, dramaturgiya janrları hám qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń úyǵınlıqta rawajlanıwı (2002-2012-jıllar proza, poeziya, dramaturgiya janrları mısalında) ” temasında ilimiy izertlewler alıp barıldı.
– Qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń úyǵınlıqta rawajlanıwı (2013-2023-jıllardaǵı prozalıq shıǵarmalar mısalında) hám ádebiy baylanıslar hám ádebiy tásir máseleleri boyınsha izertlewler dawam etpekte.
Bólim ilimiy xızmetkerleri tárepinen bir qatar monografiyalar, oqıw qollanbaları, sabaqlıqları basıp shıǵarıldı.
2017-2026-jillarda bólimde tómendegishe tematikalıq izertlewler ámelge asırıldı:
Joybar ataması: №FA-F-1-005 “Qaraqalpaq folklor tanıwshılıǵı hám ádebiyattanıw tariyxın izertlew” (2017-2020 j.j.). Joybar basshısı: Bekbergenova Z.U.
2021-2023-jıllarǵa mólsherlengen fundamental izertlewlerdiń mámleketlik baǵdarlaması sheńberinde.
Joybar ataması: “Qaraqalpaq jazıwshılarınıń dóretiwshilik laboratoriyasın monografiyalıq aspektte izertlew” (2021-2023-jıllar). Joybar basshısı: Bekbergenova Z.U.
Joybar ataması: “Házirgi qaraqalpaq ádebiy janrlarınıń rawajlanıw tendenciyaları (1991-2001-jıllar proza, poeziya, dramaturgiya janrları mısalında) (2024-jıl). Joybar basshısı: Bekbergenova Z.U.
Joybar ataması: “Qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń únles rawajlanıwı (2002-2012-jıllar proza, poeziya, dramaturgiya janrları mısalında) ” (2025-jıl). Joybar basshısı: Bekbergenova Z.U.
Joybar ataması: “Qaraqalpaq hám ózbek ádebiy janrlarınıń únles rawajlanıwı (2013-2023-jıllardaǵı prozalıq shıǵarmalar mısalında). Joybar basshısı: Bekbergenova Z.U.
Bólim tárepinen bir qansha ilimiy-ámeliy konferenciyalar ótkerildi.