Arxeologiya bólimi haqqÍnda maǵlÍwmat
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutı Arxeologiya bólimi. Bólim baslıǵı t.i.f.d. (PhD), ú.i.x. A.J. Tóreniyazov.
Bólimniń ilmiy potensialı:
Bólimde 4 ilmiy xızmetker izleniwshiler (A.J.Toreniyazov, M.A.Karlibayev, A.T.Bekbauliev, I.M.Xodjalepesov), 2 tayanısh doktorant (A.G.Mamedov, D.S.Tursinbaev) hám 1 laborant (U.O.Joldasbayeva) jumıs isleydi.
Arxeologiya bólimi xızmetkerleri:
Arxeologiya bólimi tariyxı:
1959 jılda Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası qasında Tariyx, til hám ádebiyat institutı shólkemlestirilgennen keyin arxeologiya hám etnografiya sektorı ashıldı. 1969-jılda arxeologiya óz aldına sector retinde qayta shólkemlestirildi. 1979-jılda arxeologiya bólimi shólkemlestirildi.
1958-jılda institut xızmetkerleri, professor S.P.Tolstovtıń shákirtleri A.V. Gudkova hám V.N.Yagodinler Ámiwdárya tómengi deltasındaǵı arxeologiyalıq esteliklerdi birinshi márte úyreniwdi basladı. Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı Tók qala, Haywan qala, Qorǵansha, Ámiwdáryanıń shep jaǵalıǵındaǵı Mizdaxqan, Monshaqlı, Ketenler, Qalalıq, Tomar qala 1-3, Puljay sıyaqlı estelikler dáslep úyrenildi. Qaraqalpaq arxeologları Aral boyı esteliklerin úyrenip, Kerder máselesi ústinde islediler. Institut xızmetkeri Y.P.Manilov Sultan Uvays tawınıń áyyemgi hám orta ásir esteliklerin úyrendi, kóplegen áyyemgi taw kánleri, tawlardaǵı xojalıqqa jaramlı tas hám metallardı, minerallardı qazıp alıw ushın orınlar ashıldı.
70-jıllar basında arxeologiya sektorı jaslar menen tolıqtırıldı (Ǵ.Xojaniyazov, B.Saypanov, M.Sh.Kdirniyazov, O.Yusupov). Sol waqıttan baslap bólim xızmetkerleri Ústirt tekisliginde ilmiy-izertlew jumısların alıp bardı. Aral-Kaspiy regionınıń paleolit dáwiri (Shaxpaxtı, Qaraqudıq, Esen hám basqalar), erte hám sońǵı kóshpeliler estelikleri hám “oq kórisindegi qurılıslar” tabıldı. 1991-jılda V.N. Yagodinniń “Ústirttiń oq kórinisindegi qurılısları” monografiyası baspadan shıqtı. Aral boyı arxeologiyası. 5 basılım. (Tashkent, 1991-jıl). Sonday-aq, Aybúyir, Dáwkesgen, Aqshúngil qala qarabaxanaları hám Ústirt kárwansarayları úyrenildi. 1973-1983-jıllar dawamında bólim xızmetkerleri Xorezm wálayatında birqatar izertlewler alıp bardı. Xorezm wálayatınıń arxeologiyalıq kartasına jańa tabılǵan 16 estelik kiritildi. 1984-1990-jıllar bólim xızmetkerleri tárepinen Xiywa qalasında qalanıń jasın anıqlaw maqsetinde izertlewler alıp barıldı.
Ǵárezsizlik jıllarında arxeologiya bólimi jaslar menen tolıqtırıldı (V.V.Yagodin, A.D.Iskanderova, Sh.Sh.Amirov hám basqalar), keń xalıqaralıq ilimiy baylanıslar rawajlandı. Sidney universiteti alımları menen birgelikde úlken ilimiy joybar islep shıǵıldı. Onıń sheńberinde “Qaraqalpaq-Avstraliya” arxeologiyalıq ekspeditsiyası dúzilip, ol 1995-jıldan házirgi kúnge shekem áyyemgi Tasqırman oazisi arxeologiyalıq esteliklerin úyreniw menen shuǵıllanıp kelmekte. Nátiyjede, jańa estelikler tabıldı (Qaratepa 3 hám 4, Topraq qala 3 hám 4, Sheytlik, Kopan qala, Shopan qırılgan, Svendtepa, Dali qala, Qıyatabad hám basqalar). Zardushtiylerdiń siyrek ushırasatuǵın ot ibadatxanası Tashqırman tepa hám Aqshaxan qala ashıldı. Aqshaxan qala erte antik dáwirde kúshli bekkemlengen patshalıq máresimleri hám bálkim hákimshilik oray bolǵan. Sidney universiteti (Avstraliya) menen birge islesiw nátiyjesinde 3 kitap baspadan shıqtı, 30 ǵa jaqın maqalalar baspadan shıqtı, arxeologlar 20 xalıqaralıq konferensiyalarda doklad qıldı.
Bólimniń tiykarǵı ilimiy jónelisi:
Bólim xızmetkerleri Qubla Aral boyı arxeologiyası máseleleri boyınsha antik dáwir hám orta ásirler dáwiri boyınsha ilimiy-izertlew isleri alıp barmaqta. Bólimde tómendegi mashqalalı máselelerdi qamtıp alıwshı dissertatsiyalar orınlanbaqta: Kerder materiallıq mádeniyatı, Áyyemgi Xorezmniń antik dáwir sopolları, Qubla Aral boyındaǵı agro-arxeologiyalıq izertlewler, orta ásirler Xorezmniń sırlanǵan sopolları hám taǵınshaqları.
Ilimiy jónelesti ámelge asırıwdaǵı tiykarǵı waziypalar:
Arxeologiya bólimi tárepinen alıp barılıp atırǵan izertlewlerdiń tiykarǵı wazıypaları tómendegilerden ibarat:
Qubla Aral boyınıń áyyemgi hám orta ásirlerdegi materiallıq mádeniyatın úyreniw;
Qubla Aral boyınıń áyyemgi hám orta ásirlerdegi otırıqshı hám kóshpeli xalqı ortasındaǵı mádeniy baylanıslardı izertlew;
Qubla Aral boyınıń áyyemgi hám orta ásirlerdegi qalasazlıq nádeniyatını úyreniw.
Bólimniń shet el shólkemleri menen baylanısları:
Bólim xızmetkerleri Qaraqalpaqstandaǵı joqarı oqıw orınlarında doklad oqıdı hám seminarlarda (Sankt-Peterburg, Rossiya) aktiv qatnastılar, Siyan (Qıtay), Bordo (Fransiya), Almata, Túrkstan (Qazaqstan), Baku (Ázerbayjan), Ashxabad (Túrkmenstan), Samarqand hám Nókis (Ózbekstan) hám basqa qalalarda ótkerilgen xalıqaralıq konferensiyalarda qatnastı. Bólim Sidney universiteti (Avstraliya), Boston universiteti hám Perdyu universiteti (AQSh), Bordo universiteti (Fransiya), Pekin universiteti (Qıtay) hám Rossiya Ilimler akademiyasınıń Shıǵıstanıw institutı arxeologları menen birge islesedi. Shet el shólkemleri menen birgelikde tómendegi ekspeditsiyalar ekspeditsiyalar arxeologiyalıq izertlewler alıp barmaqta.
Qaraqalpaq-Qıtay arxeologiyalıq ekspeditsiyası: Ekspeditsiyanıń tiykarǵı jónelisi áyyemgi Tashqırman oazisi áyyemgi Aqshaxan qala hám Tasqırman oazisindegi esteliklerdi úyreniwden ibarat.
Tatarstan Respublikası Ilimler akademiyası A.X. Xalikov atındaǵı arxeologiya institute arxeologları menen birgelikde Qorǵansha qala qarabaxanalarında izertlewler alıp barıp atırǵan Qorǵansha arxeologiyalıq ekspeditsiyasınıń tiykarǵı jónelisi Kerder mádeniyatı arxeologiyalıq esteliklerin úyreniwden ibarat.
Qaraqalpaq-AQSh xalıqaralıq ekspeditsiyası: ekspeditsiyanıń tiykarǵı jónelisi Qaraózek rayonı aymaǵında jaylasqan Abu Muslim qala esteliginde qazıw jumısların alıp barıw.
Búgingi kúnde Arxeologiya bólimi «Antik dáwirden orta ásirlerge shekem Qubla Aral boyınıń qala hám awıl mádeniyatı» fundamentallıq teması ústinde izertlewler alıp barmaqta. Tema sheńberinde Áyyemgi Xorezmniń antik hám orta ásirlerdegi qalaları hám awıllıq qonısları, olardıń materiallıq mádeniyatı hám rawajlanıw dinamikası, erte orta ásirlerdegi Kerder mádeniyatı qonısları hám materiallıq mádeniyatı izertlenbekte. Temanıń tiykarǵı maqseti Qubla Aralboyınıń áyyemgi hám orta ásirlerdegi qala hám awıl mádeniyatınıń tiykarǵı táreplerin sáwlelendirip beriw. Sonnan kelip shıqqan halda, Aqshaxan qala, Abu Muslim qala, Qabatqala, Qorǵansha, Kúyikqala esteliklerinde arxeologiyalıq qazıwlar alıp barılmaqta. Temanı ámelge asırıw bes jılǵa rejelestirilgen.
Bólim tárepinen alınǵan eń tiykarǵı ilimiy nátiyjeler:
Bólim xızmetkerleri tárepinen jańa arxeologik oazis, áyyemgi Tashqırman oazisi ashıldı hám Shomanay (Gúnjeli kárwansarayı hám qábirstanı) hám Taqıyatas rayonlarında jańa arxeologiyalıq estelikler tabıldı. Aqshaxanqaladan Orta Aziyadaǵı eń áyyemgi bolǵan diywalıy súwretler tabıldı. Ústirt platosında (Qarabawır tekisliginde) XIX ásir hám XX ásir baslarına tiyisli kóplegen kóshpeli qazaqlardıń qábir orınları tabıldı.
Ótken úsh jıl dawamında arxeologiya bólimi xızmetkerleri tárepinen 50 den artıq maqala hám tezisler járiyalanǵan bolsa, sonnan 18 shet el baspalarında járiyalandı.