Tariyx bólimi haqqında maǵlıwmat
Bólim ataması: Tariyx bólimi.
Bólim baslıǵı: Tariyx ilimleri doktorı (DSc), professor Asqar Mambetovich Djumashev.
Bólimniń ilimiy potencialı: Bólimde 1 bas ilimiy xızmetker (S.Nurjanov), 3 úlken ilimiy xızmetker (B.Opaev, G.Allamuratov, B.Temirxanov), 2 kishi ilimiy xızmetker (R.Tadjieva, A.Gúlimbetov), 1 doktorant (A.Saparniyazov) hám 8 tayanısh doktorant (A.Naubetov, A.Niyazov, A.Idrisov, E.Nizamatdinov, G.Taspolatova, I.Mambetov, M.Mambetbaev, M.Kamalova) jumıs alıp barmaqta.
Bólim haqqında qısqasha tariyxıy maǵlıwmat: 1957 jılı Ózbekstan Respublikası Wázirler Keńesi qararı menen shólkemlestirilgen Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaq kompleksli ilim-izertlew institutında Tariyx bólimi shólkemlestirilgen. 1961 jılı Qaraqalpaqstanda birinshi bolıp tariyx ilimleri boyınsha doktorlıq dissertaciyasın YA.M.Dosumov jaqladı. 1961 jıl dekabr ayınan baslap tariyx ilimleri kandidatı S.K.Kamalov Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimine basshılıq kıldı.Eger 1960 jılda Tariyx, til hám ádebiyat institutında tek ǵana 1 tariyx ilimleri doktorı (YA.M.Dosumov) bolǵan bolsa, 1970 jılǵa kelip institutta 3 ilim doktorı (YA.Dosumov, S.Kamalov, U.Shalekenov) hám 15 ilim kandidatı jumıs isleytuǵın edi.
XX ásirdiń 90-jılları Tariyx bólimine tariyx ilimine qızıǵıwshı jaslardıń úlken aǵımınıń keliwi menen xarakterlenedi. Aspirantura hám doktoranturanıń ashılıwı, Ózbekstannıń oraylık qalalarında ilimiy-izertlew jumısların dawam ettiriw ushın sharayatlardıń jaratılıwı bólim ilimiy xızmetkerleriniń quramın keńeytiw imkanın berdi. Házirgi waqıtta bólimniń kóplegen ilimiy xızmetkerleri shet el (Qazaqstan, Rossiya Federaciyası, Germaniya, Polsha, Fanciya) ilimiy oraylarında ilimiy-izertlew jumısların alıp barıwǵa miyassar bolǵan úlken ilimiy tájiriybege iye alımlar bolıp tabıladı.
Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarları: Bólim Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń tariyxına tiyisli bolǵan ilimiy máselelerdi analizlew, orta ásirler, jańa hám eń jańa tariyx, etnogenez hám etnik tariyx, sonday-aq qaraqalpaq jámietiniń materiallıq hám ruwhıy mádeniyatın úyreniw ushın baǵdarlanǵan. Bólimde tómendegi ilimiy máselelerdi qamrap alıwshı ilimiy jumıslar alıp barılmaqta: XVIII hám XX ásir baslarındaǵı Qubla Aral boyı xalıqlarınıń social-ekonomikalıq hám siyasiy tariyxı batıs sayaxatshıları hám izertlewshileriniń materialları tiykarında; Patsha Rossiyasınıń kolonial siyasatı; Qazı sudlarınıń tariyxı (XIX ásir aqırı – XX ásir basları); Xalıq azatlıq háreketleri; Qaraqalpaq mámleketshiliginiń qáliplesiw tariyxı; Qaraqalpaqstan dáwirlik baspası tariyxıy derek sıpatında; Kúndelikli turmıs tariyxı; Aral apatshılıǵınıń social-ekonomikalıq aqıbetleri; XX-XXI ásirlerde Qaraqalpaqstanda júz bergen siyasiy-ekonomikalıq hám social-mádeniy processlerdiń analizi; Qaraqalpaqstanda milletleraralıq keńpeyillik hám milletleraralıq qatnasıqlar h.t.b.
Bólimniń sırt el menen baylanısları: Búgingi kúnde bólim keń xalıqara baylanıslarǵa ie. Bólim ilimiy xızmetkerleri DAAD baǵdarlaması, Aleksandra fon Gumboldt atındaǵı jamǵarma baǵdarlaması kóleminde Aleksandra fon Gumboldt atındaǵı universitette (Berlin, Germaniya), Leyn Kirkland atındaǵı stipendiya baǵdarlaması boyınsha Varshava universitetinde (Varshava, Polsha), sonıń menen birge Fondation Maison des sciences de l’Homme (FMSH) hám Institut Franchais d’etudes sur l’Asie Centrale (IFEAC) jamǵarmalarınıń Atlas baǵdarlaması kóleminde (Parij, Franciya) ilimiy tájiriybesin asırǵan. Stajirovkalar dáwirinde Qaraqalpaqstanda tariyxıy hám derektanıwshılıq izertlewler ushın úlken áhmietke ie bolǵan bay tariyxıy materiallardı toplaw múmkinshiligi boldı. Sonday-aq, bólim ilimiy xızmetkerleri jazǵı mektep hám seminarlarda (Sankt-Peterburg, Rossiya; Almatı, Kazaqstan; Bishkek, Kırǵızstan h.t.b) aktiv qatnasıp kelgen,xalıqara konferenciya hám dóńgelek stollarda (Neapol, Italiya; Berlin, Regensburg, Germaniya; Bryussel, Belgiya; Olomouc, Chexiya; Siyrt, Turkiya; Ulan-Bator, Mongoliya; Moskva, Sankt-Peterburg, Elista, Ulan-Ude, Rossiya; Bishkek, Kırǵızstan; Astana, Almatı, Aqtóbe, Aqtaw, Uralsk, Túrkistan, Kazaqstan; Dushanbe, Tájikistan; Tashkent, Nókis, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan h.t.b.) nátiyjeli qatnasqan.
Bólimde ámelge asırılıp atırǵan ilimiy jumıslar: Házirgi waqıtta bólimde 2024-2030 jıllarǵa mólsherlengen «Qaraqalpaqstanda milletleraralıq keńpeyillik hám milletleraralıq qatnasıqlar (1873 jıldan búgingi kúnge shekem)» temasında fundamental izertlewler alıp barılmaqta. Bul izerlew jumısınıń tiykarǵı maqseti «Biz bir bolsaq – xalıqpız, birlessek – Watanbız!» uranınıń ámelge asırılıwı processin jańa mazmun hám qádriyatlar sisteması tiykarında bayıtıw máselesine tariyxıy-retrospektiv usıl arqalı Qaraqalpaqstandaǵı milletleraralıq baylanıslardıń tariyxıy tamırların ashıp beriwden ibarat.
Berilgen izertlew jumısınıń tiykarǵı wazıypaları:
– Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı migraciya processleri, mádeniy rawajlanıw tendenciyaları hám olardıń xalıq ruwhıy turmısına tásirin úyreniw;
– Qaraqalpaqstan hám qońsı aymaq xalıqları arasındaǵı óz-ara múnásebetlerdiń siyasiy hám ekonomikalıq tiykarların anıqlaw;
– Sovet húkimetiniń repressiv siyasatı jıllarında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń milletleraralıq keńpeyilliginiń sáwleleniwin izertlew;
– Kúndelikli turmıs aspektlerin úyreniw arqalı Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń mádeniy hám ruwhıy baylanısların analizlew;
– Qaraqalpaqstan hám Oraylıq Aziya xalıqlarınıń sociallık mápleriniń ulıwmalık hám ózine tán táreplerin, usı aymaq puqaralarınıń ózligine qatnasın ashıp beriw hám multikulturalizm máselelerin izertlew;
– Ózbekstan Respublikasınıń ǵárezsizlik jıllarında Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ekonomikalıq, sociallıq hám mádeniy rawajlanıwı mısalında Ózbekstan xalıqları birliginiń hám abat turmısınıń tiykarların ashıp beriw.
Bólimniń ilimiy nátiyjeleri:
– 1991-2021 jıllarda Qaraqalpaqstan rawajlanıwınıń tariyxıy jolı ilimiy analiz qılındı;
– Nókis qalası hám Qaraqalpaqstan qalalıq xalık jasawshı punktleri tariyxı, qala mádeniyatınıń qáliplesiwi hám iskerlik júritiwi máseleleri islep shıǵıldı;
– XX ásirdiń 30-50-jıllarında alıp barılǵan sovet húkimetiniń siyasiy repressiyalar tariyxı úyrenildi;
– Sovet totalitarizmi sharayatında xalıqtıń ideologiyalıq tárbiyası hám házirgi basqıshta formalar úziliksizligi máselesiniń tariyxıy hám retrospektiv analizi ámelge asırıldı, XX ásir Qaraqalpaqstan dáwirlik baspasınıń iskerlik kórsetiw tájiriybesi sın kóz-qarastan kórip shıǵıldı hám ǵalaba xabar qurallarınıń iskerligin jetilistiriw boyınsha usınıslar islep shıǵıldı;
– Birinshi ret Qaraqalpaqstan avtonom wálayatınıń tariyxına tiyisli bolǵan hújjetli materiallardıń ilimiy analizi ámelge asırıldı hám basqarıw apparatınıń qáliplesiw máseleleri, sonıń menen birge 1925-1932 jıllarda awıl xojalıǵın kollektivlestiriwdiń daǵdarıslı tárepleri úyrenildi;
– XX ásirde qaraqalpaq jámietindegi sociallıq múnásebetlerdiń (turmıs tárzi, úrp-ádetleri, kúndelikli mádeniyatı, tili, jasaw sharayatları) transformaciyalanıwı máseleleri boyınsha izertlewler dawam etpekte;
– Sovet húkimeti jıllarında jámiet basqarıwına aralasıw, sonday-aq, mámleket hám jámiet arasındaǵı óz-ara qatnaslardıń ishki mexanizmlerine tiysli bolǵan máselelerdi ilimiy analiz islew házirgi basqıshta jámietlik birge islesiw hám jámáátlik qadaǵalawdı ámelge asırıw sharayatında ámelge asırılmaqta.
Joqarıdaǵı ilimiy izertlew jumısları nátiyjesinde bólim ilimiy xızmetkerleri tárepinen “Qaraqalpaqstan tariyxı (1991-2015)” (2018) kollektivlik monografiyası tayarlandı hám basıp shıǵarıldı, sonday-aq, “Karakalpakskaya avtonomnaya oblast: istoriya v istochnikax” (2014),“Periodicheskaya pechat Karakalpakstana v sisteme obshestvennıx otnosheniy” (2015), “Sın Otechestva” (2018), “Sovetskaya sistema gosudarstvennogo upravleniya v Karakalpakstane (1924-1941 gg.): istoriya formirovaniya i transformacii” (2021), “Sociokulturnıe aspektı povsednevnoy jizni Karakalpakstana 1960-1990-e godı” (2022), “Istoriya periodicheskoy pechati Karakalpakstana (1925-1953 gg.)” (2023), “Nauchnoe nasledie mısliteley Vostoka” (2023) monografiyaları jarıq kórdi, “Transformaciya socialnıx ustanovok v karakalpakskom obshestve: istoriya i praktika” (2020), “Qaraqalpaqstanda siyasiy, ekonomikaliq hám social-mádeniy processlerdiń tariyxiy retrospektivasi (1946-1991)” (2024) ilimiy toplamları, “Arxiv ámeliyatı” (2022), “Ózbekiston tarixi” (2024), “Globallasıw sharayatında Ózbekstan hám dúnya mámleketleri sherikligi” (2024) dep atalǵan joqarı oqıw orınları ushın arnalǵan oqıw qollanbaları hám ulıwmatálim oqıw orınları ushın Qaraqalpaqstan tariyxı boyınsha bir neshe oqıwlıqlar (2014, 2018) tayarlandı.
Bunnan tısqarı, bólim ilimiy xızmetkerleri “O‘zbekistonning eng yangi tarixi” (Tashkent, 2019), “Politicheskie repressii sredi kazaxov na territorii respublik Sredney Azii v 20-50-e godı XX veka (v svete novıx arxivnıx istochnikov)” (Almatı, Qazaqstan, 2022), “Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudlari: tarix va bugun” (Tashkent, 2024), “Tarixiy xotira behiyos” (II tom) (Tashkent, 2024), “Tarix: xotira, xulosa va saboqlar” (Tashkent, 2024), “O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari” III-tom (Tashkent, 2024) atamalarındaǵı kollektivlik monografiyalardı tayarlawda qatnastı.
2018-2023 jıllarda bólimde tómendegi tematikalıq ilimiy izertlew jumısları ámelge asırıldı:
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń fundamental izertlewlerdi qollap-quwatlaw jamǵarmasınıń baǵdarlaması kóleminde (2018-2019).
Joybar ataması: IJ.7-18. Povsednevnaya istoriya goroda Nukusa – stolicı Karakalpakstana v memuarax i vospominaniyax (vtoraya polovina XX veka). Joybar basshısı: Djumashev A.
Joybar ataması: IJ.8-18. Obraz «vraga naroda» v periodicheskoy pechati Karakalpakstana v 1936-1941 gg. Joybar basshısı: Nurjanov S.
2018-2020 jıllarǵa mólsherlengen ámeliy izertlewlerdiń mámleketlik ilimiy-texnikalıq baǵdarlaması kóleminde.
Joybar ataması: PZ-20170915198. Transformaciya socialnıx ustanovok v karakalpakskom obshestve: istoriya i praktika. Joybar basshısı: Nurjanov S.
2021-2023 jıllarǵa mólsherlengen fundamental izertlewlerdiń mámleketlik baǵdarlaması kóleminde.
Joybar ataması: Istoricheskaya retrospektiva politicheskix, ekonomicheskix i socialno-kulturnıx processov v Karakalpakstane (1946-1991 gg.). Joybar basshısı: Djumashev A.
Bólim tárepinen shólkemlestirgen konferenciyalar: 2024 jıl sentyabr ayında bólim tárepinen belgili alım, akademik Sabır Kamalovich Kamalovtıń 100 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Qaraqalpaqstan tariyxı Oraylıq Aziya izertlewleri kontekstinde» atamasındaǵı xalıqara ilimiy-teoriyalıq konferenciya ótkerildi hám onda jergilikli hám sırt ellik kásiplesler tariyx iliminiń teoriyalıq hám ámeliy jetiskenliklerin názerge usındı. 2024 jıl noyabr ayında bólim ilimiy xızmetkerleri Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri Uzaqbay Qalniyazovich Qalniyazovtıń 100 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Quramalı hám sharapatlı ilim jolın basıp ótken alım» atamasındaǵı respublikalıq konferenciyasın shólkemlestirdi.