Etnografiya bólimi
Bólim baslıǵı: Qurbanova Zemfira Ibragimovna.
Bólim haqqında qısqasha maǵlıwmat: Etnografiya bólimi 1959-jılı Ózbekstan SSR Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialı quramında dúzilgen eń kóp jıllıq ilimiy bólimlerdiń biri. Onıń shólkemlestiriliwi aymaqtıń mádeniy hám tariyxıy miyrasın izertlewde áhmietli bazaǵa aylanǵan N.Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutınıń ashılıwı menen tıǵız baylanıslı. Dáslep arxeologiya hám etnografiya bólimi retinde dúzilgen bul ilimiy oray dáslepki kúnlerden-aq instituttıń ajıralmas bólegine aylandı. Bul bolsa qaraqalpaq xalqı turmısınıń etnografiyalıq táreplerin izbe-iz úyreniwge itibardı qaratıwǵa imkaniyat berdi, óz náwbetinde usı millettiń mádeniy, sociallıq hám tariyxıy ózgesheliklerin ilimiy jaqtan jáne de tereńirek túsinip jetiwge xızmet etti.
1969-jıldan baslap etnografiya sektorı bólek ǵárezsiz bólim sıpatında ajıratılıp, bul jaǵday etnografiyalıq izertlewler kólemin keńeytiw hám ilimiy potencialdı arttırıwǵa áhmiyetli túrtki boldı. Usı dáwirden baslap jergilikli ilimiy kadrlardı tayarlaw boyınsha izbe-iz hám sistemalı jumıslar ámelge asırıla baslandı. Kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵaǵan dáslepki izertlewshilerden biri U.Shalekenov bolıp, ol «Быт и культура колхозного крестьянства Чимбайского района» (1953) temasında ilimiy izertlew alıp bardı. Keyinirek «Каракалпаки Ферганской долины» temasında kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaǵan L.S.Tolstova (1955), izertlewlerin qaraqalpaqlardıń diniy túsinikleri hám úrp-ádetleriniń saplastırılıwı máselelerine baǵıshlaǵan X.Esbergenov (1963), «Семейно-бытовой уклад каракалпаков в прошлом и задачи преодоления его вредных пережитков» temasında ilimiy jumıs alıp barǵan A.T.Bekmuratova (1967), Qubla Aralboyı balıqshılarınıń XIX ásir aqırı – XX ásirdiń 60-jıllarına shekemgi turmıs tárizi hám mádeniyatın úyrengen A.Utemisov (1970), sonday-aq «Народные традиции и их преобразование в городском быту каракалпаков: (На материале семейной обрядности жителей городов Нукуса, Чимбая, Беруни)» (1976) temasında dissertaciya qorǵaǵan. T.Atamuratovlar etnografiya pániniń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan izertlewshiler sıpatında ayrıqsha orın tutadı. Atalǵan ilimiy izertlewler mádeniy transformaciya processleri hám dástúriy ámeliyatlardaǵı ózgerislerdi ilimiy jaqtan ańlawda áhmiyetli basqısh bolıp, sonıń menen birge, regionnıń ózine tán etnomádeniy ózgesheliklerin tereń úyreniw ushın áhmiyetli ilimiy tiykar jarattı.
1990-jıllardıń baslarınan mámlekette júz bergen sociallıq-ekonomikalıq hám mádeniy ózgerisler tásirinde etnografiyalıq izertlewler tarawında sezilerli belsendilik hám ilimiy rawajlanıw gúzetildi. Bul dáwir tek ǵana siyasiy jańalanıwlar emes, al region xalıqlarınıń bay mádeniy miyrası, dástúrleri hám etnomádeniy ózgesheliklerin tereń úyreniwge baǵdarlanǵan ilimiy izleniwlerdiń jańa basqıshqa kóteriliwi menen de xarakterlenedi.
Etnografiyalıq izertlewlerdiń jedel rawajlanıwında dissertaciya qorǵaw boyınsha qánigelestirilgen keńestiń shólkemlestiriliwi áhmiyetli faktor boldı. Bul keńestiń jumısı jas izertlewshilerge ilimiy izleniwlerin tabıslı juwmaqlaw hám dissertaciyaların qorǵaw imkaniyatın beriw menen birge, tarawda bekkem ilimiy ortalıqtıń qáliplesiwi hám etnografiya pánine bolǵan ilimiy qızıǵıwshılıqtıń artıwına tiykar jarattı. Sońǵı on jıllıqlar dawamında etnografiya baǵdarında 14 qánige tayarlanǵan bolıp, olardıń ekewi ilim doktorı ilimiy dárejesine iye.
2023-jılı Etnografiya bólimi jámááti tárepinen Qaraqalpaqstannıń kórnekli ilimpazı, xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri, tariyx ilimleriniń kandidatı X.Esbergenovtiń 90 jıllıǵına baǵıshlanǵan respublikalıq ilimiy-ámeliy konferenciya shólkemlestirildi. Bul konferenciya ilimpazdıń ilim-pán rawajlanıwına qosqan salmaqlı úlesin tán alıw menen bir qatarda, etnografiya hám tariyx pániniń áhmiyetli máselelerin talqılaw ushın da áhmiyetli ilimiy maydan wazıypasın atqardı. X.Esbergenov qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, mádeniyatı hám etnomádeniy ózgesheliklerin úyreniwge baǵıshlanǵan keń kólemli ilimiy izertlewleri arqalı usı tarawdıń rawajlanıwına múnásip úles qostı. Ilimpazdıń ilimiy miyrası keyingi izertlewler ushın áhmiyetli derek hám metodologiyalıq baza bolıp xızmet etip, etnografiya hám tariyx baǵdarındaǵı izertlewshilerdiń jańa áwladın qáliplestiriwge tiykar saldı.
Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarı: Bólim izertlewleriniń tiykarǵı baǵdarı Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń ózine tán ózligin qáliplestiriwshi tariyxı, mádeniyatı, úrp-ádet hám dástúrlerin kompleksli úyreniwge qaratılǵan. Sonday-aq, region ishindegi hár qıylı etnikalıq toparlar arasındaǵı ulıwmalıq hám ózgeshe táreplerdi anıqlawǵa imkaniyat beriwshi mádeniy óz-ara baylanıs máselelerine de ayrıqsha itibar beriledi.
Ilimiy baǵdardı ámelge asırıwdaǵı tiykarǵı wazıypaları:
Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń úrp-ádet hám dástúrleri haqqında maǵlıwmatlar toplaw ushın ekspediciyalar shólkemlestiriw;
Mádeniy miyrastı saqlap qalıw ushın awızeki gúrrińler, qosıqlar hám dástúriy máresimlerdi jazıp alıw;
Mádeniy ámeliyatlardıń rawajlanıw basqıshların túsiniw ushın tariyxıy hújjetler hám materiallardı izertlew;
Ulıwmalıq nızamlılıqlar menen ózine tán ózgesheliklerdi anıqlaw maqsetinde Qaraqalpaqstanda jasawshı hár túrli milletlerdiń mádeniy táreplerin óz-ara salıstırıw;
Izertlew nátiyjelerin tayarlaw hám járiyalaw.
Bólimde ámelge asırılıp atırǵan ilimiy jumıslar: (házirgi dáwindegi orınlap atırǵan temalar boyınsha maǵlıwmat. Tema, maqseti, wazıypası, orınlanıw múddeti, nátiyjesi hám t.b.):
Bólim jámiyette júz berip atırǵan mádeniy, sociallıq hám tariyxıy processlerdi tereńirek túsiniw imkaniyatın beretuǵın etnologiyanıń tiykarǵı baǵdarları boyınsha belsendi izertlewlerdi dawam ettirmekte. Atap aytqanda,
2012–2013-jılları «Qaraqalpaqlar mifologiyasında hayal-qızlar obrazları» atlı ámeliy joybar islep shıǵıldı. Bul izertlew sheńberinde tiykarǵı mifologiyalıq obrazlar menen arxetiplerdi anıqlaw, hayal-qızlar kultiniń mártebesi hám xızmetlerindegi ózgerisler dinamikasın tallaw sıyaqlı áhmiyetli nátiyjeler qolǵa kirgizildi.
2014–2015-jılları bólim xızmetkerleri «Qaraqalpaq kiyimi» innovaciyalıq joybarı ústinde jumıs alıp bardı. Jumıs barısında dástúriy qaraqalpaq kiyiminiń rawajlanıw bas tendenciyaları tallandı, qollanılǵan materiallar menen onı tayarlaw texnologiyalarına tolıq sıpatlama berildi. Sonday-aq, kiyim-kenshektiń quramı tallanıp, qollanılǵan materialına qaray klassifikaciyalandı, kiyim kompleksiniń tiykarǵı elementleri anıqlanıp, onıń rawajlanıw basqıshları kózden ótkerildi.
2017–2019-jılları qaraqalpaqlardıń sociallıq hám mádeniy turmısında islam dini menen onıń institutlarınıń tutqan ornın anıqlaw imkaniyatın bergen «Qaraqalpaqlarda islam» ámeliy joybarı boyınsha jumıslar ámelge asırıldı.
2021–2023-jılları bólim xızmetkerleri «Aral ekologiyalıq krizisi hám globallasıwdıń qaraqalpaqlardıń dástúriy mádeniyatına tásiri» atlı fundamental joybar da isledi. Izertlew Qubla Aralboyın qamtıp alǵan ekologiyalıq krizistiń qaraqalpaq etnosınıń dástúriy mádeniyatına qalay tásir etkenin kórsetti, krizis sharayatında mádeniy tájiriybelerdiń ózgeriw nátiyjelerin ashıp berdi hám dástúriy mádeniyattıń eń kóp zıyan kórgen tarawların belgilep berdi.
2024-jılı «Sovet hám postsovet dáwirlerinde Qaraqalpaqstanda mádeniyat rawajlanıwınıń sociallıq aspektleri» joybarı islep shıǵıldı. Izertlewde mádeniy rawajlanıwdıń sociallıq táreplerine ayrıqsha itibar qaratılıp, sociallıq ózgerislerdiń aymaq xalqınıń mádeniy tájiriybelerine qalay tásir etkeni ashıp berildi.
Bólimde ámelge asırılıp atırǵan joybarlar: (házirgi dáwirde orınlanıp atırǵan joybar boyınsha maǵlıwmat. Tema, maqseti, wazıypası, orınlanıw múddeti, nátiyjesi hám t.b.).
2025-jıldan baslap bólimde «Globallasıw sharayatında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń shańaraqlıq máresimleriniń transformaciyası: dástúrlerdi saqlaw hám jańa ámeliyatlar» (2025–2030-jj.) teması islep shıǵılmaqta. Ol globallasıw procesleri kontekstinde Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń shańaraqlıq máresimlerinde júz berip atırǵan ózgerislerdi tereń úyreniwge qaratılǵan. Dástúriy hám jańa ámeliyatlar arasındaǵı óz-ara baylanısqa ayrıqsha itibar qaratıladı, bul bolsa tez ózgerip atırǵan dúnya sharayatında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń ózligin qalay saqlap qalıp atırǵanın túsiniwge imkaniyat beredi.