Etnografiya bólimi

Etnografiya bólimi 1959-jılı Ózbekstan SSR Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń quramında shólkemlestirilgen yeń yeski ilimiy bólimlerden biri bolıp yesaplanadı. Onıń shólkemlestiriliwi N.Davqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutınıń shólkemlestiriliwi menen baylanıslı bolıp, aymaqtıń mádeniy-tariyxıy miyrasın úyreniwde áhmietli platformaǵa aylandı. Dáslep arxeologiya hám etnografiya bólimi sıpatında qáliplesken bólim shólkemlestirilgen waqıttan baslap instituttıń ajıralmas bólegine aylandı. Bul qarakalpaq xalqınıń etnografiyalıq aspektlerin sistematikalıq izertlewge kúsh-jigerin toplaw imkaniyatın berdi, bul óz gezeginde, usı etnostıń mádeniy, sotsiallıq hám tariyxıy ózgesheliklerin ilimiy túsiniwdi tereńlestiriwge járdem yetti.

1969-jıldan baslap etnografiya tarawı óz aldına bólim yetip ajıratıldı, bul izertlewlerdi tereńlestiriw hám ilimiy potensialdı rawajlandırıwǵa xızmet yetti. Bul dáwirde jergilikli ilimiy kadrlardı tayarlaw boyınsha qızǵın jumıslar baslandı. U. Shalekenov «Shımbay rayonı kolxoz diyxanlarınıń turmısı hám mádeniyatı» (1953-jıl) degen jumısı menen kandidatlıq dissertatsiyasın tabıslı qorǵaǵan dáslepki izertlewshilerdiń biri boldı. L.S.Tolstovanıń «Ferǵana oypatlıǵı qaraqalpaqları» (1955 j.), X.Yesbergenovtıń «Qaraqalpaqlardıń diniy túsinikleri hám máresimleriniń góneriwi» (1963 j.), A.T.Bekmuratovanıń «Qaraqalpaqlardıń ótmishtegi shańaraqlıq-turmıslıq turmısı hám onıń zıyanlı qaldıqların saplastırıw wazıypaları» (1967 j.), A.Utemisovtıń «Qubla Aral balıqshılarınıń turmıs tárizi hám mádeniyatın úyreniw (XIX ásirdiń aqırı – XX ásirdiń 60-jılları)» (1970 j.), T.Atamuratovtıń «Qaraqalpaqlardıń xalıq dástúrleri hám olardıń qala turmısında ózgeriwi: (Nókis, Shımbay, Beruniy qalaları xalqınıń shańaraqlıq máresimleri materialları tiykarında)» (1976) temalarındaǵı dissertatsiya jumısları mádeniy ózgerislerdi túsiniwde áhmietli basqısh boldı, sonday-aq, regionnıń mádeniy ózgesheliklerin jaqınnan túsiniwge úles qostı.

1990-jıllardıń basınan baslap etnografiyalıq izertlewler tarawında úlken rawajlanıw baqlanbaqta, bul mámlekettegi sotsiallıq-ekonomikalıq hám mádeniy jaǵdaydıń ózgeriwi nátiyjesinde júz berdi. Bul dáwir tek ǵana siyasiy ózgerisler menen yemes, al ilimiy jumıstıń jedellesiwi menen de belgili bolıp, region xalıqlarınıń mádeniy miyrası hám dástúrlerin úyreniwde jańa dáwirdi baslap berdi.

Etnografiyalıq izertlewlerdiń rawajlanıwına úles qosqan tiykarǵı waqıya dissertatsiyalardı qorǵaw boyınsha Qánigelestirilgen keńestiń ashılıwı boldı. Bul jas ilimpazlarǵa óz miynetlerin qorǵaw imkaniyatın berdi, ilimiy jámiyetshiliktiń qáliplesiwine, ilim sıpatında etnografiyaǵa qızıǵıwshılıqtıń artıwına xızmet yetti.  Sońǵı on jıllıqlar dawamında 14 etnograf qánige tayarlandı, olardan 2-i ilim doktorı.

2023-jılı etnografiya bólimi xızmetkerleri Qaraqalpaqstannıń belgili ilimpazı, xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri, tariyx ilimleriniń kandidatı X. Yesbergenov tuwılǵanınıń 90 jıllıǵına baǵıshlanǵan Respublikalıq konferensiyanı ótkerdi. Bul ilaj tek ǵana onıń ilimniń rawajlanıwına qosqan úlesine húrmet kórsetiw yemes, al etnografiya hám tariyx tarawındaǵı áhmietli máselelerdi dodalaw ushın áhmietli platformaǵa aylandı. X. Yesbergenov qaraqalpaq xalqı mádeniyatı hám tariyxınıń yeń áhmietli táreplerin qamtıp alǵan keń kólemli izertlewleri menen ilimiy ortalıqlarda jarqın iz qaldırdı. Onıń shıǵarmaları keyingi izertlewler ushın tiykar boldı hám pútkil áwlad ilimpazların ilhamlandırdı.

Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarı: Bólimniń tiykarǵı izertlew baǵdarı Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń ózine tán ózligin qáliplestiretuǵın tariyxı, mádeniyatı, dástúrleri hám úrp-ádetlerin kompleksli izertlewge qaratılǵan. Aymaqtaǵı hár qıylı etnikalıq toparlar arasındaǵı ulıwmalıq táreplerin hám ózgesheliklerin anıqlaw imkaniyatın beretuǵın mádeniy óz-ara qatnaslar máselesine itibar qaratılmaqta.

Ilimiy baǵdardı ámelge asırıwdaǵı tiykarǵı wazıypaları:

Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń dástúrleri hám úrp-ádetleri haqqında maǵlıwmat toplaw maqsetinde ekspeditsiyalar shólkemlestiriw;

Mádeniy miyrastı saqlaw ushın awızeki tariyxlar, qosıqlar hám máresimlerdi jazıp alıw;

Mádeniy ámeliyatlar evolyusiyasın túsiniw ushın tariyxıy hújjetler hám materiallardı izertlew;

Qaraqalpaqstanda jasap atırǵan hár qıylı xalıqlardıń mádeniy táreplerin salıstırıp, ulıwmalıq nızamlılıqlar menen ózine tán ózgesheliklerin anıqlaw;

Izertlew nátiyjelerin tayarlaw hám járiyalaw.

Bólimde ámelge asırılıp atırǵan ilimiy jumıslar:

Bólim jámiyette júz berip atırǵan mádeniy, sotsiallıq hám tariyxıy protsesslerdi tereńirek túsiniw imkaniyatın beretuǵın etnologiyanıń áhmietli tárepleri boyınsha jedel izertlewlerdi dawam yettirmekte. Sonıń ishinde:

2012-2013-jıllarda “Qaraqalpaqlar mifologiyasında hayal-qızlar obrazları” atamasında ámeliy joybar islep shıǵıldı. Usı izertlew sheńberinde tiykarǵı mifologiyalıq obrazlar hám arxetiplerdi anıqlaw, hayal-qızlar kultiniń statusı hám funksiyalarındaǵı ózgerisler dinamikasın tallaw sıyaqlı áhmietli nátiyjeler alındı.

2014-2015-jılları bólim xızmetkerleri tárepinen “Qaraqalpaq kostyumi” innovatsiyalıq joybarı ústinde jumıs alıp barıldı. Jumıs barısında dəstúrli qaraqalpaq kiyiminiń rawajlanıw tiykarǵı tendensiyaları talqılandı, onı tayarlaw ushın qollanılǵan materiallar həm texnologiyalarǵa tolıq sıpatlama berildi. Sonday-aq, kostyumniń quramı talqılanıp, onıń materialına qaray klassifikatsiyası ámelge asırıldı, kostyum kompleksiniń tiykarǵı elementleri anıqlandı hám onıń rawajlanıw barısı baqlandı.

2017-2019-jıllarda qaraqalpaqlardıń sotsiallıq hám mádeniy turmısında islam hám onıń institutlarınıń ornın anıqlawǵa imkaniyat bergen «Qaraqalpaqlarda islam» ámeliy proekti boyınsha jumıs alıp barıldı.

2021-2023-jıllarda bólim xızmetkerleri «Aral ekologiyalıq krizisi hám globallasıwdıń qaraqalpaqlardıń dástúriy mádeniyatına tásiri» atamasındaǵı fundamental joybar menen shuǵıllanǵan. Izertlewde Qubla Aralboyı regionın qamtıp alǵan ekologiyalıq krizis qaraqalpaq etnosınıń dástúriy mádeniyatına qanday tásir kórsetkeni, krizis sharayatında mádeniy ámeliyatlardıń ózgeriwi nátiyjeleri hám dástúriy mádeniyattıń yeń kóp zıyan kórgen tarawları anıqlandı.

2024-jılı «Sovet hám possovet dáwirinde Qaraqalpaqstanda mádeniyat rawajlanıwınıń sotsiallıq tárepleri» joybarı islep shıǵıldı. Izertlewde mádeniy rawajlanıwdıń sotsiallıq táreplerine itibar qaratılıp, sotsiallıq ózgerisler region xalqınıń mádeniy ámeliyatlarına qanday tásir kórsetkenin anıqlaw imkaniyatın berdi.

«Globallasıw sharayatında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń shańaraqlıq máresimleriniń transformatsiyası: dástúrlerdi saqlaw hám jańa ámeliyatlar” (2025-2030-jıllar) fundamentallıq proekti bólimniń kelesi altı jılǵa mólsherlengen perspektivalı izertlew baǵdarı boladı. Bul joybar globallasıw protsessleri sharayatında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń shańaraqlıq máresimlerinde júz berip atırǵan ózgerislerdi tereń úyreniwge qaratılǵan. Dástúriy hám jańa ámeliyatlar arasındaǵı óz-ara tásirge ayrıqsha itibar qaratıladı, bul bolsa tez ózgeriwsheń dúnyada Qaraqalpaqstan xalıqları ózligin qalay saqlap qalıp atırǵanın túsiniwge imkaniyat beredi.

Bólim ilimiy nátiyjeleri: (kollektiv monografiya, sabaqlıq hám t.b. bar bolsa)

2014-jılı bólim xızmetkerleri tárepinen qaraqalpaqlardıń dástúriy kiyimlerine arnalǵan «Qaraqalpaq milliy kiyimleri»  atamasındaǵı etnografiyalıq albom tayarlandı. – Nókis: Ilim, 2014. – 66 b.

2023-jılı bólim xızmetkerleri tárepinen globallasıw hám ekologiyalıq krizistiń dástúriy mádeniyatqa tásiri boyınsha izertlew nátiyjeleri «Aral boyı ekologiyalıq mashqalanıń qaraqalpaqlardıń dástúriy mádeniyatına tásiri» atamasında maqalalar toplamı sıpatında járiyalandı. – Nókis: Ilim, 2023. – 123 b.

2023-jılı tariyx ilimleriniń kandidatı X.Yesbergenov tuwılǵanınıń 90 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Qaraqalpaqstanda etnografiyalıq izertlewler: tariyx hám zamanagóylik» atamasındaǵı konferensiya materialları járiyalandı.  – Nókis: Ilim, 2023.

Búgingi kúnde bólimniń ilimiy potensialı 5 xızmetkerden ibarat bolıp, olardan 1 ilim doktorı hám 2 ilim kandidatı. Bólim sheńberinde 7 doktorant, sonday-aq, 1 stajor-izertlewshi oqıtıladı.

Bólimniń quramı:

Kurbanova Z.I. – bólim baslıǵı

Kamalova R.S. – úlken ilimiy xızmetker

Davletiyarov M.M. – úlken ilimiy xızmetker

Saytov A. – kishi ilimiy xızmetker

Tadjetova S. – kishi ilimiy xızmetker

Doktorantı:

Paxratdinov Ajiniyaz Quralbaevich. Tema: Qaraqalpaqlardıӊ tuwısqanlıq qatnaslarında jasalma tuwısqanlıq máselesi.

Naurizbaeva Nurjamal Kudaybergenovna. Tema: Qaraqalpaq gilem ónimleri etnografiyalıq derek sipatında (I.V.Savickiy atındaǵı qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyi hám Qaraqalpaqstan respublikası tariyx hám mádeniyatı muzey materiyalları tiykarında).

Tajetdinova Bagila Nurgalievna. Tema: Qaraqalpaqlarda sawǵa beriw dástúri hám onıń zamanagóy transformatsiyaları.

Absetterova Uldayxan Karamatdinovna. Tema: Qaraqalpaq xalqınıń suw menen baylanıslı úrp-ádet hám dástúrleri.

Nasratdinov Sapar Jetkerbay ulı. Tema: Karakalpaklar xakkında fotosuuretler etnografiyalık derek sıpatında.

Joldasbaeva Gulnara Azat qızı. Tema: Qaraqalpaq qaharmanlıq dastanlarında tariyxıy-etnografiyalıq derek sıpatında: Alpamıs, Qoblan, Qırıq qız

Tairov Sharapatdin Shamshetdin ulı. Tema: Qaraqalpaqlardıń kúndelikli turmısında ırımlardıń róli

Stajer:

Joldasbaeva Gulnara Rashidovna. Tema: Qaraqalpaqlardıń aspazlıq dástúrleri hám olardıń házirgi zamanǵa beyimlesiwi.