Hayvonot dunyosi ekologiyasi laboratoriyasi

 

O‘zR FA Qoraqalpog‘iston bo‘limida bioekologiya fanining tarixi XX asrning 40-yillarida Qoraqalpog‘iston iqtisodiyot va madaniyat institutida biologiya fanlari nomzodi, dotsent S.O.Usmonov tomonidan birinchi ekologik-biologik tadqiqotlar olib borilgan paytdan boshlanadi.

Baliqchilik sektori deb nomlangan birinchi biologik bo‘linma 1957 yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Iqtisodiyot va madaniyat institutidan o‘zgartirilgan Kompleks ilmiy-tadqiqot instituti tarkibida tashkil etilgan. Bu sektor Qoraqalpog‘iston ASSRda baliq zaxiralarini muhofaza qilish va ko‘paytirish muammosi ustida umumiy biologiya fanlari nomzodi S.O.Usmanova, keyinchalik biologiya fanlari doktori (1969), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1964) va Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1978) rahbarligida ish boshladi.

O‘zbekiston FA Qoraqalpog‘iston filialining tashkil etilishi (1959) Qoraqalpog‘istonda biologiya fanining rivojlanishiga qo‘shimcha imkoniyatlar yaratdi. O‘sha davrda filial Prezidiumi qoshida biologiya yo‘nalishida yangi bo‘linmalar ochilib, ko‘plab ilmiy markazlarga mahalliy kadrlar aspiranturaga yuborildi. 1995-yilda botanika sektori tashkil etildi. Mikrobiologiya va er usti hayvonlari laboratoriyalari 1961-yilda ochilgan.

1966-yilda barcha biologik laboratoriyalar filial qoshida yangi tashkil etilgan Tabiiy fanlar kompleks instituti (TFKI) tarkibiga kirdi. 1990-yilda mintaqa va uning aholisini Ittifoq miqyosida Orol dengizi qurishi oqibatlaridan qutqarish bo‘yicha ilmiy asoslangan muvofiqlashtiruvchi qarorlar qabul qilish zarur bo‘lganda Orol ilmiy-tadqiqot muvofiqlashtiruvchi markazi (OITMM), Nukus shahrida esa uning Nukus bo‘limi tashkil etildi. U yerga TFKI ning ko‘plab biolog-mutaxassislari ishga taklif qilindi. 1992-yilda ushbu markaz O‘zR FA Qoraqalpog‘iston bo‘limi qoshidagi Orolbo‘yi ekologik muammolari bo‘limiga aylantirildi.

1994-yilda O‘zR FA QQB Bioekologiya instituti tashkil etildi.

2012-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimida Biologiya institutlari va Tabiiy fanlar kompleks instituti negizida Qoraqalpog‘iston tabiiy fanlar ilmiy-tadqiqot instituti ochildi.

Hayvonotlar dunyosi ekologiyasi laboratoriyasi quyidagi tarkibiy bo‘linmalardan iborat:

– Baliqlar ekologiyasi guruhi;

– Mikroorganizmlar ekologiyasi guruhi;

– Entomologiya guruhi;

– Teriyologiya guruhi;

Quruqlik hayvonlari ekologiyasi guruhining asosiy ilmiy yo‘nalishi Janubiy Orolbo‘yi sharoitida sutemizuvchilar faunasining dinamikasini o‘rganish va monitoring qilish, foydali hayvonlar populyatsiyalaridan mintaqaviy foydalanishning ekologik asoslarini o‘rganish, zararli hayvonlar sonini cheklash, turli biogeotsenozlar tarkibidagi hayvonlar populyatsiyasining umumiy ishlash tamoyillarini va alohida turlarning ekologik xususiyatlarini aniqlash, Orol ekologik inqirozi sharoitida hayvonot dunyosining biologik xilma-xilligini saqlash, qo‘riqxonalar va muhofaza qilinadigan hududlarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdaniborat.

 

Er u’sti hayvonlari ekologiyasi guruhi

 

Er u’sti hayvonlari ekologiyasi guruhining asosiy ilmiy yo‘nalishi Janubiy Orolbo‘yi sharoitida sutemizuvchilar faunasining dinamikasini o‘rganish va monitoring qilish, foydali hayvonlar populyatsiyalaridan mintaqaviy foydalanishning ekologik asoslarini o‘rganish, zararli hayvonlar sonini cheklash, turli biogeotsenozlar tarkibidagi hayvonlar populyatsiyasining umumiy ishlash tamoyillarini va alohida turlarning ekologik xususiyatlarini aniqlash, Orol ekologik inqirozi sharoitida hayvonot dunyosining biologik xilma-xilligini saqlash, qo‘riqxonalar va muhofaza qilinadigan hududlarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

 

Baliqlar ekologiyasi guruhi

 

Baliqlar ekologiyasi guruhining asosiy ilmiy yo‘nalishi – Orol-Amudaryo havzasi baliqlar populyatsiyasining bioxilma-xilligini o‘rganish; ixtiotsenozlarning tur va tarkibiy xilma-xilligi va ularning qayta tiklanish potentsiyali; baliqlarning morfo-ekologik xususiyatlari va fon turlarining mahsuldorlik xususiyatlari; Orol havzasi baliqlar populyatsiyasining bioxilma-xilligini saqlash, uning resurslaridan barqaror foydalanish va mintaqada baliqchilikni rivojlantirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishdan iborat.

 

Entomologiya guruhi

 

Entomologiya guruhining asosiy yo‘nalishi Orolbo‘yi mintaqasining turli agrotsenozlari entomofaunasini aniqlash, uning roli va xo‘jalik ahamiyatini aniqlash, Janubiy Orolbo‘yining cho‘llanishi va atrof-muhitning yuqori kimyoviy ifloslanishi sharoitida hasharotlarning ekologik-biologik xususiyatlarini o‘rganishdan iborat.

 

Ornitologiya guruhi

 

Ornitologiya guruhining asosiy yo‘nalishi qushlarning bahorgi va kuzgi uchib o‘tuvchi, qishlovchi va o‘troq turlari, uya quruvchi turlarining biologiyasi, ekologiyasi va sonini o‘rganishdan iborat. Olingan natijalar asosida avifauna bioxilma-xilligi yaxlitligini tiklash va saqlash, Orolbo‘yi mintaqasining ekologik sharoitini yaxshilash yo‘llari taklif etiladi.

Hozirgi vaqtda laboratoriyada «Janubiy Orolbo‘yi sharoitida faunistik komplekslar dinamikasini tizimli o‘rganish» (2025-2029) fundamental loyihasi amalga oshirilmoqda.

So‘nggi yillarda xodimlar tomonidan tadqiqot materiallari asosida quyidagilar nashr etilgan:

 

Monografiyalar:

 

Утемуратова Г.Н. Популяционный анализ грызунов в условиях Южного Приаралья // Монография, Ташкент «Lesson Press», 2023 . – c. 128.

Мамбетуллаева С.М. Популяционная экология мелких млекопитающих в условиях трансформации природной среды Южного Приаралья // Монография. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2023. 190 с.  https://drive.google.com/file/d/12Ka00lHy8yzXFHyq0oItnNRSrZdH_w4A/view?usp=sharing

Мамбетуллаева С.М., Туреева К.Ж. Закономерности процесса антропогенной деградации водных объектов в Южном Приаралья // Монография. Ташкент, Изд-во «LESSON PRESS», 2023.- 140 с. Тлеумуратова Б.С., Мамбетуллаева С.М. Методологические проблемы Аральского кризиса // Монография. Нукус, Изд-во «AVANGARD-BASPA», 2024.- 264 с.

 

Darsliklar va o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar

 

Мамбетуллаева.С.М..Мамутов Н.К. Экономика природопользования. Учебное пособие. Ташкент., «Lesson press», 2023.

Yormatova D., Mambetullaeva S.M., Ajiev A.B., K.Tureeva, T. Orazbaev «QALA HAM SANAAT EKOLOGIYASI».- Sabaqliq.- Nókis, 2024, Station X.- 220 b.

 

Ilmiy maqolalar:

 

Mambetullaeva S.M. Utemuratova G.N., Yeshchanova S.Sh. Kudaybergenova U.K, Bekmuratov B. M. Abdinasirova N.A. Analysis of The Dynamics of The Number of Mammalian Populations in The Conditions of The Southern Aral Sea // Journal of Advanced Zoology 2023, Volume 44, Issue S-5 https://doi.org/10.17762/jaz.v44iS-5.1560)

Утемуратова Г.Н., Кудайбергенова У.К., Мамбетуллаева С.М., Танирбергенов К.Ж. Вопросы сохранения биоразнообразия на территории национального парка «Южный Устюрт», как фактор устойчивости экосистем Приаралья // Вестник Хорезмской академии Маъмуна, Хива, 2023.- № 7/1.- С. 143-146.

Атаджанов Х.Л., Мамбетуллаева С.М., Утемуратова Г.Н. Об одном методе исследования динамики численности и структуры популяции ондатры (Ondatra Zibetnica: Mammalia) // Вестник ККО АН РУз, 2023, № 3. 33-43.

Alimova S.Z., Mambetullaeva S.M., Synergetic approach to the analysis of the dynamics of the population of the musberry population in the conditions of the Aral region // American Journal of Research in Humanities and Social Sciences, Volume 11, | April, 2023.- p. 204-211, americanjournal.org

Бекмуратова Д.М., Мамбетуллаева С.М. Анализ влияния техногенной трансформации экосистем на мелких млекопитающих Южного Приаралья // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси: илмий журнал.- – №4/1(107), C. 52-57. http://mamun.uz/uz/page/56

 

Patent va guvohnomalar

 

Патент на изобретение IAP 7732, 16.04.2024. Питательная среда для культивации Хлореллы / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин НАжиматдиновна, Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Патент на полезную модель FAP 2539, 17.07.2024. Ҳайвонларни озиқлантириш учун ряскани йил давомида саноат миқиёсида етиштириш усули / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин НАжиматдиновна, Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Саноат намунаси патенти SAP 2552, 28.05.2024. Микросувўтлар етиштириш учун аквариум / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин НАжиматдиновна, Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Гувоҳнома DGU 26316, 17.07.2023. Икки гуруҳ балиқлар кўрсаткичлари орасидаги дифференциация, корреляция ва регрессия тенгламаси /Атаджанов Х.Л., Темирбеков Р.О., Мусаев А.К., Исраилова И.О., Жолдасбаев А.М.

Гувоҳнома DGU 26863, 21.08.2023. Ондатра популяцияси сон динамикасини прогнозлаш дастури / Атаджанов Х.Л., Мамбетуллаева С.М., Утемуратова Г.Н.

Mambetullaeva S.M., Shaniyazov S.O., Rustamova S.R. Определение COI 8 мтДНК Salsola richter и Sphaerophysa salsula Национального центра биотехнологической информации под инвентарным номером PQ567895,www.blast.ncbi.nlm.nih.gov // База данных GenBank Национального центра биотехнологической информации под инвентарным номером PQ567895, ссылка от 11 ноября 2024 г.,www.blast.ncbi.nlm.nih.gov