Etnografiya bo‘limi
Bo‘lim mudiri: Qurbanova Zemfira Ibragimovna.
Bo‘lim haqida qisqacha ma’lumot: Etnografiya bo‘limi 1959-yilda tashkil etilgan O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston filiali tarkibida ko‘p yillik ilmiy bo‘linmalardan biridir. Uning tashkil etilishi mintaqaning madaniy va tarixiy merosini o‘rganishda muhim ilmiy maskanga aylangan N.Dawqaraev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutining ochilishi bilan chambarchas bog‘liq. Dastlab arxeologiya va etnografiya bo‘limi sifatida faoliyat boshlagan bu tuzilma o‘sha kezlardanoq institutning ajralmas qismiga aylandi. Bu esa asosiy e’tiborni qoraqalpoq xalqi hayotining etnografik jihatlarini muntazam va tizimli tadqiq etishga qaratish imkonini berib, o‘z navbatida mazkur etnosning madaniy, ijtimoiy va tarixiy xususiyatlarini ilmiy jihatdan yanada chuqurroq anglashga xizmat qildi.
1969-yildan e’tiboran etnografiya sektori alohida mustaqil bo‘linma sifatida ajratilib, bu holat etnografik tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirish va ilmiy salohiyatni yuksaltirishga muhim turtki bo‘ldi. Shu davrdan boshlab mahalliy ilmiy kadrlarni tayyorlash borasida izchil va tizimli ishlar amalga oshirila boshlandi. Nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan dastlabki tadqiqotchilardan biri U.Shalekenov bo‘lib, u «Быт и культура колхозного крестьянства Чимбайского района» (1953) mavzusida ilmiy tadqiqot olib bordi. Keyinchalik «Каракалпаки Ферганской долины» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan L.S.Tolstova (1955), tadqiqotlarini qoraqalpoqlarning diniy tasavvurlari va urf-odatlarining barham topishi masalalariga bag‘ishlagan X.Esbergenov (1963), «Семейно-бытовой уклад каракалпаков в прошлом и задачи преодоления его вредных пережитков» mavzusida ilmiy ish olib borgan A.T.Bekmuratova (1967), Janubiy Orolbo‘yi baliqchilarining XIX asr oxiri – XX asrning 60-yillarigacha bo‘lgan turmush tarzi va madaniyatini o‘rgangan A.Utemisov (1970), shuningdek, «Народные традиции и их преобразование в городском быту каракалпаков: (На материале семейной обрядности жителей городов Нукуса, Чимбая, Беруни)» (1976) mavzusida dissertatsiya himoya qilgan T.Atamuratovlar etnografiya fanining rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan tadqiqotchilar sifatida alohida o‘rin egallaydilar. Mazkur ilmiy izlanishlar madaniy transformatsiya jarayonlari va an’anaviy amaliyotlardagi o‘zgarishlarni ilmiy jihatdan anglashda muhim bosqich bo‘lib, shu bilan birga, mintaqaning o‘ziga xos etnomadaniy xususiyatlarini chuqur o‘rganish uchun muhim ilmiy asos yaratdi.
1990-yillarning boshlaridan mamlakatda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar ta’sirida etnografik tadqiqotlar sohasida sezilarli faollik va ilmiy yuksalish kuzatildi. Mazkur davr nafaqat siyosiy yangilanishlar, balki mintaqa xalqlarining boy madaniy merosi, an’analari va etnomadaniy xususiyatlarini chuqur o‘rganishga yo‘naltirilgan ilmiy izlanishlarning yangi bosqichga ko‘tarilgani bilan ham xarakterlanadi.
Etnografik tadqiqotlarning jadal rivojlanishida dissertatsiyalar himoyasi bo‘yicha ixtisoslashtirilgan kengashning tashkil etilishi muhim omil bo‘ldi. Mazkur kengashning faoliyati yosh tadqiqotchilarga ilmiy izlanishlarini muvaffaqiyatli yakunlash va dissertatsiyalarini himoya qilish imkonini berish bilan birga, sohada mustahkam ilmiy muhitning shakllanishi hamda etnografiya faniga bo‘lgan ilmiy qiziqishning ortishiga zamin yaratdi. So‘nggi o‘n yilliklar davomida etnografiya yo‘nalishida 14 nafar mutaxassis tayyorlangan bo‘lib, ularning 2 nafari fan doktori ilmiy darajasiga ega.
2023-yilda Etnografiya bo‘limi jamoasi tomonidan Qoraqalpog‘istonning atoqli olimi, xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, tarix fanlari nomzodi X.Esbergenov tavalludining 90 yilligiga bag‘ishlangan respublika ilmiy-amaliy anjumani tashkil etildi. Mazkur anjuman olimning ilm-fan rivojiga qo‘shgan salmoqli hissini e’tirof etish bilan bir qatorda, etnografiya va tarix fanining dolzarb masalalarini muhokama qilish uchun muhim ilmiy maydon vazifasini ham bajardi. X.Esbergenov qoraqalpoq xalqining tarixi, madaniyati va etnomadaniy xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan keng qamrovli ilmiy tadqiqotlari orqali ushbu sohaning rivojiga munosib hissa qo‘shdi. Olimning ilmiy merosi keyingi tadqiqotlar uchun muhim manba va metodologik asos bo‘lib xizmat qilib, etnografiya va tarix yo‘nalishidagi tadqiqotchilarning yangi avlodini shakllantirishga zamin yaratdi.
Bo‘limning asosiy ilmiy yo‘nalishi: Bo‘limning asosiy tadqiqot yo‘nalishi Qoraqalpog‘iston xalqlarining betakror o‘ziga xosligini shakllantirgan tarixi, madaniyati, an’analari va urf-odatlarini kompleks o‘rganishga qaratilgan. Shuningdek, mintaqadagi turli etnik guruhlarga xos mushtarak va ajralib turuvchi jihatlarni ochib berish imkonini yaratuvchi madaniy aloqalar masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Ilmiy yo‘nalishni amalga oshirishdagi asosiy vazifalari:
Qoraqalpog‘iston xalqlarining an’ana va urf-odatlari haqida ma’lumot to‘plash maqsadida ekspeditsiyalar tashkil etish;
Madaniy merosni saqlab qolish uchun og‘zaki hikoyalar, qo‘shiqlar va marosimlarni yozib olish;
Madaniy amaliyotlarning rivojlanish bosqichlarini anglash uchun tarixiy hujjatlar va materiallarni tadqiq qilish;
Umumiy qonuniyatlar hamda o‘ziga xos jihatlarni aniqlash maqsadida Qoraqalpog‘istonda istiqomat qiluvchi turli xalqlarning madaniy xususiyatlarini qiyoslash;
Tadqiqot natijalarini tayyorlash va e’lon qilish.
Bo‘limda amalga oshirilayotgan ilmiy ishlar: (hozirgi davrda bajarilayotgan mavzular bo‘yicha ma’lumot. Mavzu, maqsadi, vazifasi, bajarilish muddati, natijasi va h.k.):
Bo‘lim etnologiyaning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha faol tadqiqotlar olib borishni davom ettirmoqda, bu esa jamiyatda kechayotgan madaniy, ijtimoiy va tarixiy jarayonlarni yanada chuqurroq anglash imkonini bermoqda. Xususan, 2012–2013-yillarda «Qoraqalpoqlar mifologiyasida ayol timsoli» amaliy loyihasi ustida ish olib borildi. Mazkur tadqiqot doirasida muhim natijalarga erishildi, jumladan, asosiy mifologik timsollar va arxetiplar aniqlanib, ayol kultining maqomi hamda funksiyalaridagi o‘zgarishlar dinamikasi tahlil qilindi.
2014–2015-yillarda bo‘lim xodimlari «Qoraqalpoq milliy libosi» innovatsion loyihasi ustida ishladilar. Tadqiqot jarayonida an’anaviy qoraqalpoq libosining asosiy rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinib, qo‘llanilgan materiallar va ularni tayyorlash texnologiyalariga to‘liq tavsif berildi. Shuningdek, libosning tarkibi tahlil qilinib, xomashyo turiga qarab tasniflandi, liboslar majmuasining asosiy elementlari belgilandi hamda uning taraqqiyot bosqichlari o‘rganildi.
2017–2019-yillarda «Qoraqalpoqlarda islom dini» amaliy loyihasi bo‘yicha ishlar olib borildi. Mazkur loyiha islom dinining va uning institutlarining qoraqalpoqlarning ijtimoiy-madaniy hayotidagi o‘rnini ochib berishga xizmat qildi.
2021–2023-yillarda bo‘lim xodimlari «Orol ekologik inqirozi va globallashuvning qoraqalpoqlarning an’anaviy madaniyatiga ta’siri» fundamental loyihasida faoliyat yuritdilar. Tadqiqot Janubiy Orolbo‘yini qamrab olgan ekologik inqiroz qoraqalpoq etnosining an’anaviy madaniyatiga qay darajada ta’sir ko‘rsatganini yaqqol ko‘rsatib berdi, shuningdek, inqiroz sharoitida madaniy amaliyotlarning transformatsiyalashuv natijalarini va an’anaviy madaniyatning eng ko‘p zarar ko‘rgan sohalarini aniqladi.
2024-yilda «Sovet va postsovet davrida Qoraqalpog‘istonda madaniyat rivojlanishining ijtimoiy jihatlari» loyihasi ishlab chiqildi. Unda asosiy e’tibor madaniy yuksalishning ijtimoiy jihatlariga qaratilib, ijtimoiy o‘zgarishlarning mintaqa aholisining madaniy amaliyotlariga qanday ta’sir ko‘rsatganligi ochib berildi.
Bo‘limda amalga oshirilayotgan loyihalar:
2025-yildan boshlab bo‘limda «Globallashuv sharoitida Qoraqalpog‘iston xalqlari oilaviy marosimlarining transformatsiyasi: an’analarni saqlash va yangi amaliyotlar» mavzusi (2025–2030-yillar) ustida ish olib borilmoqda. Mazkur tadqiqot globallashuv jarayonlari kontekstida Qoraqalpog‘iston xalqlarining oilaviy marosimlarida yuz berayotgan o‘zgarishlarni chuqur o‘rganishga qaratilgan. Unda an’anaviy hamda yangi amaliyotlarning o‘zaro uyg‘unligiga alohida e’tibor qaratilib, bu Qoraqalpog‘iston xalqlari shiddat bilan o‘zgarib borayotgan dunyoda o‘z o‘zligini qay tarzda saqlab qolayotganini tushunish imkonini beradi.