Haywanat dúnyası ekologiyası laboratoriyası

 

ÓzR IA Qaraqalpaqstan bóliminde bioekologiya iliminiń tariyxı XX ásirdiń uzaq 40-jıllarınan baslanıp, Qaraqalpaqstan ekonomika hám mádeniyat institutında dáslepki ekologiyalıq-biologiyalıq izertlewler biologiya ilimleriniń kandidatı, docent S.O.Osmanov tárepinen alıp barıldı.

Birinshi biologiyalıq bólim – Balıqshılıq sektorı 1957-jılı Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Ekonomika hám mádeniyat institutınan qayta shólkemlestirilgen Kompleks ilimiy-izertlew institutı quramında shólkemlestirilgen. Bul sektor Qaraqalpaqstan ASSR ında balıq zapasların qorǵaw hám kóbeytiw mashqalası menen shuǵıllanıwǵa kiristi. Usmanova S.O., keyin ala biologiya ilimleriniń doktorı (1969), Ózbekstanǵa (1964) hám Qaraqalpaqstanǵa (1978) xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri.

Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń shólkemlestiriliwi (1959) Qaraqalpaqstanda biologiya iliminiń rawajlanıwına qosımsha imkaniyatlar berdi. Sol dáwirde filial Prezidiumı janında biologiyalıq baǵdarda jańa bólimler ashılıp, kóplegen ilimiy oraylarǵa jergilikli kadrlar aspiranturaǵa jiberildi. 1995-jili botanika sektori dúzildi. Mikrobiologiya hám jer ústi haywanları laboratoriyaları 1961-jılı ashıldı.

1966-jılı barlıq biologiya laboratoriyaları filial janında jańadan shólkemlestirilgen Tábiyiy pánler kompleks institutı (Tábiyiy pánler kompleks institutı) quramına kirdi. 1990-jılı region hám onıń xalqın Awqam kóleminde Aral teńiziniń qurıwı aqıbetlerinen qutqarıw boyınsha ilimiy tiykarlanǵan muwapıqlastırıwshı qararlar qabıl etiw zárúr bolǵan waqıtta Aral ilimiy-izertlew muwapıqlastırıwshı orayı (ARMM), al Nókis qalasında onıń Nókis bólimi shólkemlestirildi.

Ol jerge KIENnen kóplegen biolog qánigeler jumıs islew ushın mirát etilgen. 1992-jılı bul oray ÓzR IA Qaraqalpaqstan bólimi janındaǵı Aralboyı regionınıń ekologiyalıq mashqalaları bólimine aylandırıldı.

1994-jili ÓzR IA QQSh Bioekologiya instituti shólkemlestirildi.

2012-jılı Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası sistemasında Biologiya institutı hám Tábiyiy pánler kompleksi institutı tiykarında Qaraqalpaqstan tábiyiy pánler ilimiy-izertlew institutı ashıldı.

Haywanat dúnyası ekologiyası laboratoriyası tómendegi strukturalıq bólimlerden ibarat:

-Balıqlar ekologiyası toparı;

-Mikroorganizmler ekologiyası toparı;

-Entomologiya toparı;

– Jer júzindegi haywanlar ekologiyası toparı;

Qurǵaqlıqtaǵı haywanlar ekologiyası toparınıń tiykarǵı ilimiy baǵdarı – Qubla Aralboyı sharayatında sút emiziwshiler faunasınıń dinamikasın izertlew hám monitoring etiw, paydalı haywanlar populyaciyalarınan regionallıq paydalanıwdıń ekologiyalıq tiykarların úyreniw, zıyanlı haywanlar sanın sheklew, hár qıylı biogeocenozlar quramındaǵı haywanlar populyaciyasınıń ulıwma islew principlerin hám ayırım túrlerdiń ekologiyalıq ózgesheliklerin anıqlaw, Aral ekologiyalıq krizisi sharayatında faunanıń biokóptúrliligin saqlap qalıw, qorıqxanalar hám qorǵalatuǵın aymaqlar shólkemlestiriw boyınsha usınıslar dúziw.

 

Jer ústi haywanları ekologiyası toparı

 

Jer ústi haywanlar ekologiyası toparınıń tiykarǵı ilimiy baǵdarı. – Qubla Aralboyı sharayatında sút emiziwshiler faunası dinamikasın izertlew hám monitoring etiw, paydalı haywanlar populyaciyalarınan regionallıq paydalanıwdıń ekologiyalıq tiykarların úyreniw, zıyanlı haywanlar sanın sheklew, hár qıylı biogeocenozlar quramındaǵı haywanlar populyaciyasınıń ulıwma islew principlerin hám ayırım túrlerdiń ekologiyalıq ózgesheliklerin anıqlaw, Aral ekologiyalıq krizisi sharayatında faunanıń biokóptúrliligin saqlap qalıw, qorıqxanalar hám qorǵalatuǵın aymaqlar shólkemlestiriw boyınsha usınıslar dúziw;.

 

Balıq ekologiyası toparı.

 

Balıqlar ekologiyası toparınıń tiykarģı ilimiy bagdarı. – Aral-Ámiwdárya basseyni balıqshılıq populyaciyasınıń biologiyalıq kóp túrliligin; ixtiocenozlardıń túrler hám strukturalıq kóp túrliligin hám olardıń tikleniw potencialın; balıqlardıń morfo-ekologiyalıq ózgesheliklerin hám fon túrleriniń óndirislik ózgesheliklerin úyreniw; Aral basseyni balıqshılıq populyaciyasınıń biologiyalıq kóp túrliligin saqlap qalıw, onıń resurslarınan turaqlı paydalanıw hám regionda balıqshılıqtı rawajlandırıwdıń ilimiy tiykarların islep shıǵıw.

 

Entomologiya toparı

 

Entomologiya toparınıń tiykarǵı baǵdarı Aralboyı regionınıń túrli agrotsenozlarınıń entomofaunasın anıqlaw, onıń xojalıqtaǵı ornı hám áhmietin anıqlaw, Shólleniw hám Qubla Aralboyı qorshaǵan ortalıǵınıń joqarı ximiyalıq pataslanıwı sharayatında jánliklerdiń ekologiyalıq-biologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw bolıp tabıladı.

 

Ornitologiya toparı

 

Ornitologiya toparınıń tiykarǵı baǵdarı – quslardıń báhárgi hám gúzgi ushıp ótiwshi, qıslawshı hám otırıqshı, uyalawshı túrleriniń biologiyası, ekologiyası hám sanın úyreniw bolıp esaplanadı. Alınǵan nátiyjeler tiykarında Aralboyı regionınıń ekologiyalıq sharayatın jaqsılaw, aviafaunanıń biologiyalıq kóp túrliliginiń pútinligin tiklew hám saqlaw jolları usınıs etiledi.

Házirgi waqıtta laboratoriyada “Qubla Aralboyı sharayatında faunistikalıq kompleksler dinamikasın sistemalı izertlew” (2025-2029-jıllar) fundamental joybarı ámelge asırılmaqta. Sońǵı jılları xızmetkerler tárepinen izertlew materialları boyınsha járiyalanǵan:

 

Monografiyalar:

 

Утемуратова Г.Н. Популяционный анализ грызунов в условиях Южного Приаралья // Монография, Ташкент «Lesson Press», 2023 . – c. 128.

Мамбетуллаева С.М. Популяционная экология мелких млекопитающих в условиях трансформации природной среды Южного Приаралья // Монография. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2023. 190 с.  https://drive.google.com/file/d/12Ka00lHy8yzXFHyq0oItnNRSrZdH_w4A/view?usp=sharing

Мамбетуллаева С.М., Туреева К.Ж. Закономерности процесса антропогенной деградации водных объектов в Южном Приаралья // Монография. Ташкент, Изд-во «LESSON PRESS», 2023.- 140 с.

Тлеумуратова Б.С., Мамбетуллаева С.М. Методологические проблемы Аральского кризиса // Монография. Нукус, Изд-во «AVANGARD-BASPA», 2024.- 264 с.

 

Учебники и Учебно-методические пособия

 

Мамбетуллаева.С.М..Мамутов Н.К. Экономика природопользования. Учебное пособие. Ташкент., «Lesson press», 2023.

Yormatova D., Mambetullaeva S.M., Ajiev A.B., K.Tureeva, T. Orazbaev «QALA HAM SANAAT EKOLOGIYASI».- Sabaqliq.- Nókis, 2024, Station X.- 220 b.

 

Научные статьи

 

Mambetullaeva S.M. Utemuratova G.N., Yeshchanova S.Sh. Kudaybergenova U.K, Bekmuratov B. M. Abdinasirova N.A. Analysis of The Dynamics of The Number of Mammalian Populations in The Conditions of The Southern Aral Sea // Journal of Advanced Zoology 2023, Volume 44, Issue S-5 https://doi.org/10.17762/jaz.v44iS-5.1560)

Утемуратова Г.Н., Кудайбергенова У.К., Мамбетуллаева С.М., Танирбергенов К.Ж. Вопросы сохранения биоразнообразия на территории национального парка «Южный Устюрт», как фактор устойчивости экосистем Приаралья // Вестник Хорезмской академии Маъмуна, Хива, 2023.- № 7/1.- С. 143-146.

Атаджанов Х.Л., Мамбетуллаева С.М., Утемуратова Г.Н. Об одном методе исследования динамики численности и структуры популяции ондатры (Ondatra Zibetnica: Mammalia) // Вестник ККО АН РУз, 2023, № 3. 33-43.

Alimova S.Z., Mambetullaeva S.M., Synergetic approach to the analysis of the dynamics of the population of the musberry population in the conditions of the Aral region // American Journal of Research in Humanities and Social Sciences, Volume 11, | April, 2023.- p. 204-211, americanjournal.org

Бекмуратова Д.М., Мамбетуллаева С.М. Анализ влияния техногенной трансформации экосистем на мелких млекопитающих Южного Приаралья // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси: илмий журнал. – – №4/1(107). – С. 52-57. http://mamun.uz/uz/page/56

 

Патенты и свидетельства

 

Патент на изобретение IAP 7732, 04.2024. Питательная среда для культивации Хлореллы / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин НАжиматдиновна, Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Патент на полезную модель FAP 2539, 17.07.2024. Ҳайвонларни озиқлантириш учун ряскани йил давомида саноат миқиёсида етиштириш усули / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин НАжиматдиновна, Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Саноат намунаси патенти SAP 2552, 28.05.2024. Микросувўтлар етиштириш учун аквариум / Рустамова Севара Рустамовна, Утемуратова гулширин Нажиматдиновна,Мамбетуллаева Светлана Мирзамуратовна

Гувоҳнома DGU 26316, 17.07.2023. Икки гуруҳ балиқлар кўрсаткичлари орасидаги дифференциация, корреляция ва регрессия тенгламаси /Атаджанов Х.Л., Темирбеков Р.О., Мусаев А.К., Исраилова И.О., Жолдасбаев А.М.

Гувоҳнома DGU 26863, 21.08.2023. Ондатра популяцияси сон динамикасини прогнозлаш дастури / Атаджанов Х.Л., Мамбетуллаева С.М., Утемуратова Г.Н.

Mambetullaeva S.M., Shaniyazov S.O., Rustamova S.R. Определение COI 8 мтДНК Salsola richter и Sphaerophysa salsula Национального центра биотехнологической информации под инвентарным номером PQ567895, База данных GenBank Национального центра биотехнологической информации под инвентарным номером PQ567895, ссылка от 11 ноября 2024 г  www.blast.ncbi.nlm.nih.gov