Arxeologiya bo‘limi haqida ma’lumot
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot instituti Arxeologiya bo‘limi. Bo‘lim mudiri t.f.f.d. (PhD), k.i.x. A.J. Toreniyazov.
Bo‘limning ilmiy salohiyati:
Bo‘limda 4 nafar ilmiy xodim-izlanuvchilar (A. J. Toreniyazov, M. A. Karlibaev, A. T. Bekbauliev, I. M. Xodjalepesov), 2 nafar tayanch doktorant (A.G. Mamedov, D.S. Tursinbayev) va 1 nafar laborant (U.O.Joldasbayeva) ishlaydi.
Arxeologiya ilmiy xodimlari:
Arxeologiya bo‘limi tarixi:
1959 yilda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qoshida Tarix, til va adabiyot instituti tashkil etilgandan soʻng arxeologiya va etnografiya sektori ochildi. 1969-yilda arxeologiya alohida sektor sifatida qayta tashkil etildi. 1979-yilda arxeologiya bo‘limi tashkil etildi.
1958 yilda institut xodimlari, professor S.P.Tolstovning shogirdlari A.V.Gudkova va V.N.Yagodinlar Amudaryoning quyi deltasidagi arxeologik yodgorliklarni birinchi marta o‘rganishni boshladilar. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidagi Toʻkqalʼa, Hayvonqalʼa, Qoʻrgʻoncha, Amudaryoning chap qirgʻogʻidagi Mizdaxkon, Munchoqli, Ketenler, Qal’aliq, Tomar qalʼa 1-3, Puljay kabi yodgorliklar dastlab oʻrganildi. Qoraqalpoq arxeologlari Orolboʻyi yodgorliklarini oʻrganib, Kerder muammosi ustida ishladilar. Institut xodimi Y.P.Manilov Sulton Uvays tog‘ning qadimiy va o‘rta asr yodgorliklarini o‘rgandi, ko‘plab qadimiy tog‘ konlari, tog‘lardagi yaroqli tosh va metallarni, minerallarni qazib olish uchun joylar kashf etildi.
70-yillar boshida arxeologiya sektori yoshlar bilan toʻldirildi (Gʻ.Xojaniyazov, B.Saypanov, M.Sh.Kdirniyazov, O.Yusupov). O‘shandan boshlab bo‘lim xodimlari Ustyurt platosida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib bordi. Orol-Kaspiy mintaqasining paleolit davri (Shaxpaxti, Qoraqudiq, Esen va boshqalar), ilk va so‘nggi koʻchmanchilar yodgorliklari va “oʻq shaklidagi inshootlar” topildi. 1991-yilda professor V.N.Yagodinning “Ustyurtning oʻq shaklidagi inshootlari” monografiyasi nashr etildi. Orolbo‘yi arxeologiyasi. 5 nashr. (Toshkent, 1991 yil). Shuningdek, Aybuyir, Devkesken, Aqchungul qa’la xarobalari va Ustyurt karvonsaroylari oʻrganildi. 1973-1983 yillar davomida bo‘lim xodimlari Xorazm viloyatida bir qator tadqiqotlar olib bordilar. Xorazm viloyatining arxeologik xaritasiga yangi topilgan 16 ta yodgorlik kiritildi. 1984-1990 yillar bo‘lim xodimlari tomonidan Xiva shahrida shaharning yoshini aniqlash maqsadida tadqiqotlar olib borildi.
Mustaqillik yillarida arxeologiya bo‘limi yoshlar bilan to‘ldirildi (V.V.Yagodin, A.D.Iskanderova, Sh.Sh.Amirov va boshqalar), keng xalqaro ilmiy aloqalar rivojlandi. Sidney universiteti olimlari bilan hamkorlikda yirik ilmiy loyiha ishlab chiqildi. Uning doirasida “Qoraqalpoq-Avstraliya” arxeologik ekspeditsiyasi tuzilib, u 1995 yildan hozirgi kungacha qadimiy Toshqirmon vohasi arxeologik yodgorliklarini oʻrganish bilan shugʻullanib kelmoqda. Natijada yangi arxeologik yodgorliklar topildi (Qoratepe 3 va 4, Topraqqal’a 3 va 4, Sheytlik, Kopanqal’a, Shopanqirilgan, Svendtepa, Daliqal’a, Qiyotobod va boshqalar). Zardushtiylarning noyob olovli ibodatxonasi Toshqirmontepa va Aqchaxonqal’a ochildi. Aqchaxonqal’a ilk antik davrda kuchli mustahkamlangan qirollik marosimlari va ehtimol ma’muriy markaz bo‘lgan. Sidney universiteti (Avstraliya) bilan hamkorlik natijasida 3 ta kitob nashr etildi, 30 ga yaqin maqolalar chop etildi, arxeologlar 20 ta xalqaro anjumanlarda ma’ruza qildilar.
Bo‘limning asosiy ilmiy yo‘nalishi:
Bo‘lim xodimlari Janubiy Orolboʻyi arxeologiyasi muammolari boʻyicha antik davr va oʻrta asrlar bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlari olib bormoqda. Bo‘limda quyidagi muammoli masalalarni qamrab oluvchi dissertatsiyalar bajarilmoqda: Kerder moddiy madaniyati, Qadimgi Xorazmning antik davr sopollari, Janubiy Orolbo‘yidagi agro-arxeologik tadqiqotlar, o‘rta asrlar Xorazmning sirlangan sopollari va taqinchoqlari.
Ilmiy yo‘nalishni amalga oshirishdagi asosiy vazifalar:
Arxeologiya bo‘limi tomonidan olib borilayotgan tadqiqotlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Janubiy Orolbo‘yining qadimgi va o‘rta asrlardagi moddiy madaniyatini o‘rganish;
Janubiy Orolbo‘yining qadimgi va o‘rta asrlardagi o‘troq va ko‘chmanchi aholisi o‘rtasidagi madaniy aloqalarni tadqiq etish;
Janubiy Orolbo‘yining qadimgi va o‘rta asrlardagi shaharsozlik madaniyatini o‘rganish.
Bo‘limining chet el tashkilotlari bilan aloqalari:
Bo‘lim xodimlari Qoraqalpog‘istondagi oliy o‘quv yurtlarida ma’ruzalar o‘qidilar va seminarlarda (Sankt-Peterburg, Rossiya) faol qatnashdilar, Siyan (Xitoy), Bordo (Fransiya), Olmaota, Turkiston (Qozog‘iston), Baku (Ozarbayjon), Ashxobod (Turkmaniston), Samarqand va Nukus (O‘zbekiston) va boshqa shaharlarda o‘tkazilgan xalqaro konferensiyalarda qatnashdilar. Bo‘lim Sidney universiteti (Avstraliya), Boston universiteti va Perdyu universiteti (AQSh), Bordo universiteti (Fransiya), Pekin universiteti (Xitoy) va Rossiya Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti arxeologlari bilan hamkorlik qiladi. Chet el tashkilotlari bilan hamkorlikda quyidagi ekspeditsiyalar arxeologik tadqiqotlar olib bormoqda.
Qoraqalpoq-Xitoy arxeologik ekspeditsiyasi; Ekspeditsiyaning asosiy yo‘nalishi qadimgi Aqchaxonqal’a va Toshqirmon vohasidagi arxeologik yodgorliklarni o‘rganishdan iborat.
Tatariston Respublikasi Fanlar akademiyasi A.X. Xalikov nomidagi arxeologiya instituti arxeologlari bilan birgalikda Qoʻrgʻoncha qal’a xarobalarida tadqiqot olib borayotgan Qoʻrgʻoncha arxeologik ekspeditsiyaning asosiy yoʻnalishi Kerder madaniyati arxeologik yodgorliklarini oʻrganishdan iborat.
Qoraqalpoq-AQSH xalqaro ekspeditsiyasi: ekspeditsiyaning asosiy yo‘nalishi Qorao‘zak tumani hududida joylashgan Abu Muslim qal’a yodgorligida qazish ishlarini olib borish.
Bugungi kunda Arxeologiya bo‘limi «Antik davrdan o‘rta asrlargacha Janubiy Orolbo‘yining shahar va qishloq madaniyati» fundamental mavzusi ustida tadqiqotlar olib bormoqda. Mavzu doirasida Qadimgi Xorazmning antik va o‘rta asrlardagi shaharlari va qishloq manzilgohlari, ularning moddiy madaniyati va rivojlanish dinamikasi, ilk o‘rta asrlardagi Kerder madaniyati manzilgohlari va moddiy madaniyati tadqiq etilmoqda. Mavzuning asosiy maqsadi Janubiy Orolbo‘yining qadimgi va o‘rta asrlardagi shahar va qishloq madaniyatining asosiy jihatlarini yoritib berish. Shundan kelib chiqqan holda, Aqchaxonqal’a, Abu Muslimqal’a, Qavatqal’a, Qo‘rgoncha, Kuyukqal’a yodgorliklarida arxeologik qazishmalar olib borilmoqda. Mavzuni amalga oshirish besh yilga rejalashtirilgan.
Bo‘lim tomonidan olingan eng muhim ilmiy natijalar:
Bo‘lim xodimlari tomonidan yangi arxeologik voha, qadimgi Toshqirmon vohasi kashf etildi va Shumanay (Gunjeli karvonsaroyi va qabristoni) va Taxiatosh tumanlarida yangi arxeologik yodgorliklar topildi. Aqchaxonqal’adan O‘rta Osiyodagi eng qadimgi bo‘lgan devor rasmlar topildi. Katta Qirqqizqal’aning sharqida Qadimgi Xorazm davriga oid qishloq manzilgohi ochildi. Ustyurt platosida (Qorabaur tizmasida) XIX asr – XX asr boshlariga oid koʻplab koʻchmanchi qozoqlarning qabrlari joylari topildi.
O‘tgan uch yil davomida arxeologiya bo‘limi xodimlari tomonidan 50 dan ortiq maqola va konferensiya materialları chop etilgan bo‘lsa, shundan 18 tasi xorijiy nashrlarda chop etilgan.