Tarix bo’limi haqida ma’lumot

 

Bo’lim nomi: Tarix bo’limi.

 

Bo’lim mudiri: Tarix fanlari doktori (DSc), professor Asqar Mambetovich Djumashev.

 

Bo’limning ilmiy salohiyati: Bo’limda 1 nafar yetakchi ilmiy xodim (S.Nurjanov), 2 nafar katta ilmiy xodim (B.Opayev, G.Seydametova), 2 nafar kichik ilmiy xodim (R.Tadjiyeva, A.Muratbayeva), 1 nafar doktorant (A.Saparniyazov) va 8 nafar tayanch doktorant (A.Yakubov, A.Gulimbetov, A.Naubetov, A.Niyazov, A.Idrisov, E.Nizamatdinov, G.Taspolatova, I.Mambetov) faoliyat yuritmoqda.

 

Bo’lim haqida qisqacha tarixiy ma’lumot: 1957 yilda O’zbekiston Vazirlar Kengashi qarori bilan tashkil etilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasining Qoraqalpoq kompleks ilmiy-tadqiqot institutida tarix bo’limi tashkil etilgan. 1961 yilda Qoraqalpog’istonda birinchi bo’lib tarix fanlari bo’yicha doktorlik dissertatsiyasini Ya.M.Dosumov himoya qildi. 1961 yil dekabr oyidan tarix fanlari nomzodi S.K.Kamalov O’zbekiston Fanlar akademiyasining Qoraqalpog’iston filialiga rahbarlik qildi. Agar 1960 yilda Tarix, til va adabiyot institutida faqat bitta tarix fanlari doktori (Ya.M.Dosumov) bo’lgan bo’lsa, 1970 yilga kelib institutda 3 nafar fan doktori (Ya.Dosumov, S.Kamalov, U.Shalekenov) va 15 nafar fan nomzodi ish olib borardi.

Yigirmanchi asrning 90-yillari tarix bo’limiga tarix faniga qiziquvchi yoshlarning katta qismining kirib kelishi bilan tavsiflanadi. Aspirantura va doktoranturaning ochilishi, O’zbekistonning markaziy shaharlarida ilmiy-tadqiqot ishlarini davom ettirish uchun sharoitlarning yaratilishi tarix bo’limi ilmiy xodimlari tarkibini kengaytirishga imkon berdi. Hozirgi vaqtda bo’lim ilmiy xodimlarining aksariyati xorijiy (Qozog’iston, Rossiya Federatsiyasi, Germaniya, Polsha, Fransiya) ilmiy markazlarda ilmiy tadqiqotlar olib borishga muvaffaq bo’lgan va ular katta ilmiy tajribaga ega olimlar hisoblanadilar.

 

Bo’limning asosiy ilmiy yo’nalishlari: Bo’lim Qoraqalpog’iston xalqlari tarixi muammolarini ishlab chiqish, o’rta asrlar, yangi va eng yangi tarix, etnogenez va etnik tarix muammolari, Qoraqalpog’iston jamiyatining moddiy va ma’naviy madaniyatini o’rganish uchun mo’ljallangan. Bo’limda quyidagi muammoli masalalarni qamrab oluvchi ilmiy ishlar olib borilmoqda: XVIII asr va XX asr boshlaridagi Janubiy Orolbo’yi xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixi g’arb sayohatchilari va tadqiqotchilari materiallari asosida; Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosati; Qozi sudlari tarixi (XIX asr oxiri – XX asr boshlari); Xalq ozodlik harakatlari; Qoraqalpoq davlatchiligining shakllanish tarixi; Qoraqalpog‘iston davriy nashrlari tarixiy manba sifatida; Kundalik hayot tarixi; Orol fojiasining ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari; XX-XXI asrlarda Qoraqalpog‘istonda sodir bo‘lgan siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy jarayonlarning tahlili va hokazo.

 

Bo’limning xorijiy ilmiy tashkilotlar bilan aloqasi: Bugungi kunda bo’lim keng xalqaro aloqalarga ega. Bo’lim xodimlari Qoraqalpog’iston oliy o‘quv yurtlarida ma’ruzalar o’qiydilar, DAAD dasturi, Aleksandr fon Gumboldt nomidagi jamg‘arma dasturi doirasida Aleksandr fon Gumboldt nomidagi universitetda (Berlin, Germaniya), Leyn Kirkland nomidagi stipendiya dasturi bo’yicha Varshava universitetida (Varshava, Polsha), shuningdek Fondation Maison des sciences de l’Homme (FMSH) va Institut Français d’etudes sur l’Asie Centrale (IFEAC) jamg‘armalarining Atlas dasturi doirasida (Parij, Fransiya) amaliyot o’tashgan. Stajirovkalar davrida Qoraqalpog’istonda tarixiy va manbashunoslik tadqiqotlari uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan boy tarixshunoslik materiallarini to’plash mumkin bo’ldi. Shu bilan birga, bo’lim xodimlari yozgi maktab va seminarlarda (Sankt-Peterburg, Rossiya; Olmaota, Qozog’iston; Bishkek, Qirg’iziston va boshqalar) faol ishtirok etdilar, xalqaro konferentsiyalar va davra suhbatlarida (Neapol, Italiya; Berlin, Regensburg, Germaniya; Bryussel, Belgiya; Olomouts, Chexiya; Siyrt, Turkiya; Ulan-Bator, Mo’g’uliston; Moskva, Sankt-Peterburg, Elista, Ulan-Ude, Rossiya; Bishkek, Qirg’iziston; Ostona, Olmaota, Aktobe, Aktau, Uralsk, Turkiston, Qozog’iston; Dushanbe, Tojikiston; Toshkent, Nukus, O’zbekiston, Qoraqalpog’iston va boshqalar) yaqindan qatnashdilar.

 

Bo’lim tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy ishlar: Hozirgi vaqtda bo’limda 2024-2026 yillarga mo’ljallangan «Qoraqalpog’istonda millatlararo bag’rikenglik va millatlararo munosabatlarning rivojlanishi (1873 yildan hozirgi kungacha)» mavzusida fundamental tadqiqotlar olib borilmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi «Biz bir bo’lsak – yagona xalqmiz, birlashsak –Vatanmiz!» shiorining amalga oshirilishi jarayonini yangi mazmun va qadriyatlar tizimi asosida boyitish masalasiga tarixiy-retrospektiv yondashuv orqali Qoraqalpog’istondagi millatlararo aloqalarning tarixiy ildizlarini ochib berishdir.

 

Mazkur tadqiqotning asosiy vazifalari:

– Qoraqalpog’iston hududidagi migratsiya jarayonlari, shuningdek, madaniy rivojlanish tendensiyalari va ularning aholi ma’naviy hayotiga ta’sirini o’rganish;

– Qoraqalpog’iston va qo’shni hudud xalqlari o’rtasidagi o’zaro munosabatlarning siyosiy va iqtisodiy ildizlarini aniqlash;

– Sovet hokimiyatining repressiv siyosati yillarida Qoraqalpog’iston aholisining millatlararo bag’rikengligining namoyon bo’lishini o’rganish;

– Kundalik hayot jihatlarini o’rganish orqali mintaqamiz xalqlarining madaniy va ma’naviy aloqalarini tahlil qilish;

– Qoraqalpog ‘iston va Markaziy Osiyo xalqlari ijtimoiy manfaatlarining umumbashariy va noyob jihatlarini, ushbu mintaqa fuqarolarining o’zligiga munosabatini ochib berish va multikulturalizm masalalarini o’rganish;

– O’zbekiston Respublikasi mustaqilligi yillarida Qoraqalpog’iston Respublikasining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishi misolida O’zbekiston xalqlarining hamjihatligi va farovon hayoti asoslarini yoritish.

 

Bo’lim tomonidan olingan eng muhim ilmiy natijalar:

– 1991-2021 yillarda Qoraqalpog’iston taraqqiyotining tarixiy yo’li ilmiy tahlil qilindi;

– Nukus shahri va Qoraqalpog’iston shahar aholi punktlari tarixi, shahar madaniyatining shakllanishi va faoliyat yuritishi masalalari ishlab chiqildi;

– XX asrning 30-50-yillarida sovet hokimiyatining siyosiy qatag’onlari masalalari o’rganildi;

– Sovet totalitarizmi sharoitida aholining mafkuraviy tarbiyasi va hozirgi bosqichda shakllar uzluksizligi muammosining tarixiy va retrospektiv tahlili amalga oshirildi, XX asrda Qoraqalpog’iston davriy matbuotining faoliyat ko’rsatish tajribasi tanqidiy qayta ko’rib chiqildi va ommaviy axborot vositalari faoliyatini takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqildi;

– Ilk bor Qoraqalpog’iston avtonom viloyati tarixi bo’yicha hujjatli materiallarning manbashunoslik tahlili amalga oshirildi va boshqaruv apparatining shakllanish masalalari hamda 1925-1932 yillarda qishloq xo ‘jaligini kollektivlashtirishning fojiali lahzalari o’ rganildi;

– XX asrda qoraqalpoq jamiyatida ijtimoiy munosabatlarning (turmush tarzi va tafakkuri, odatlari, kundalik madaniyati, tili, yashash sharoitlari) o’zgarishi masalalari bo’yicha tadqiqotlar davom etmoqda;

– Sovet hokimiyati yillarida jamiyat boshqaruviga kirish, shuningdek davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarning ichki mexanizmlariga oid masalalarini ilmiy tahlil qilish hozirgi bosqichda ijtimoiy sheriklik va jamoatchilik nazoratini amalga oshirish sharoitida amalga oshirilmoqda.

Yuqoridagi tadqiqotlar natijasida bo’lim xodimlari tomonidan «Qoraqalpog’iston tarixi (1991-2015)» (2018) jamoaviy monografiyasi tayyorlandi va nashr etildi, shuningdek «Каракалпакская автономная область: история в источниках» (2014), «Периодическая печать Каракалпакстана в системе общественных отношений» (2015), «Сын Отечества» (2018), «Советская система государственного управления в Каракалпакстане (1924-1941 гг.): история формирования и трансформации» (2021), «Социокультурные аспекты повседневной жизни Каракалпакстана 1960-1990-е годы» (2022), «История периодической печати Каракалпакстана (1925-1953 гг.)» (2023), «Научное наследие мыслителей Востока» (2023) monografiyalari nashr qilindi, «Трансформация социальных установок в каракалпакском обществе: история и практика» (2020), «Qaraqalpaqstanda siyasiy, ekonomikaliq hám social-mádeniy processlerdiń tariyxiy retrospektivasi (1946-1991)» (2024) ilmiy to’plamlari, «Архив әмелияты» (2022), «Ózbekiston tarixi» (2024), «Globallasıw sharayatında Ózbekstan hám dúnya mámleketleri sherikligi» (2024) deb nomlangan oliy o’quv yurtlari uchun o’quv qo’llanmalari va umumta’lim o’quv yurtlari uchun Qoraqalpog’iston tarixi bo’yicha darsliklar (2014, 2018) chop etildi.

Bundan tashqari, bo’lim xodimlari «O’zbekistonning eng yangi tarixi» (Toshkent, 2019), «Политические репрессии среди казахов на территории республик Средней Азии в 20-50-е годы ХХ века (в свете новых архивных источников)» (Almati, Qozog’iston, 2022), «Qoraqalpog’iston Respublikasi sudlari: tarix va bugun» (Toshkent, 2024), «Tarixiy xotira behiyos» (II jildlik) (Toshkent, 2024), «Tarix: xotira, xulosa va saboqlar» (Toshkent, 2024), «O’zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari» III-jild (Toshkent, 2024) nomli jamoa monografiyalarini tayyorlashda ishtirok etdilar.

 

2018-2023 yillarda bo’limda quyidagi tematik tadqiqotlar amalga oshirildi:

O ‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining fundamental tadqiqotlarni qo’llab-quvvatlash jamg’armasi dasturi doirasida (2018-2019-yillar).

Loyiha nomi: ИЖ.7-18. Повседневная история города Нукуса – столицы Каракалпакстана в мемуарах и воспоминаниях (вторая половина ХХ века). Loyiha rahbari: Djumashev A.

Loyiha nomi: ИЖ.8-18. Образ «врага народа» в периодической печати Каракалпакстана в 1936-1941 гг. Loyiha rahbari: Nurjanov S.

2018-2020 yillarga mo’ljallangan amaliy tadqiqotlarning davlat ilmiy-texnik dasturi doirasida.

Loyiha nomi: ПЗ-20170915198. Трансформация социальных установок в каракалпакском обществе: история и практика. Loyiha rahbari: Nurjanov S.

2021-2023-yillarga mo’ljallangan fundamental tadqiqotlarning davlat dasturi doirasida.

Loyiha nomi: Историческая ретроспектива политических, экономических и социально-культурных процессов в Каракалпакстане (1946-1991 гг.). Loyiha rahbari: Djumashev A.

 

Bo’lim tomonidan tashkil etilgan konferentsiyalar: 2024 yil sentyabr oyida bo’lim tomonidan taniqli olim, akademik Sabir Kamalovich Kamalov tavalludining 100 yilligiga bag’ishlangan «Qoraqalpog’iston tarixi Markaziy Osiyo tadqiqotlari kontekstida» mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferentsiya tashkil etildi va unda mahalliy va xorijiy hamkasblar tarix fanining nazariy va amaliy yutuqlarini namoyish etdilar. 2024 yil noyabr oyida bo’lim ilmiy xodimlari Qoraqalpog’iston Respublikasida xizmat ko’rsatgan fan arbobi Uzaqbay Qalniyazovich Qalniyazov tavalludining 100 yilligiga bag’ishlangan «Mashaqqatli va sharafli ilm yo’lini bosib o’tgan olim» respublika konferensiyasini tashkil etdi.