Etnografiya bo‘limi

Etnografiya bo‘limi eng qadimgi ilmiy bo‘linmalardan biri hisoblanadi. U 1959-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining Qoraqalpog‘iston filiali tarkibida tashkil etilgan. Bo‘limning yaratilishi N. Davqarayev nomidagi Tarix, til va adabiyot instituti faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu institut mintaqaning madaniy va tarixiy merosini o‘rganish uchun muhim maydonga aylandi. Dastlab arxeologiya va etnografiya bo‘limi sifatida shakllangan bo‘linma o‘z faoliyatini boshlagan kundan boshlab institutning ajralmas qismiga aylandi. Bu esa qoraqalpoq xalqi turmush tarzining etnografik jihatlarini tizimli ravishda o‘rganishga e’tibor qaratish imkonini berdi. Natijada, mazkur etnosning madaniy, ijtimoiy va tarixiy xususiyatlarini ilmiy jihatdan chuqurroq anglashga erishildi.

1969-yildan boshlab etnografiya sohasi mustaqil bo‘lim sifatida ajratildi, bu esa tadqiqotlarni chuqurlashtirish va ilmiy salohiyatni rivojlantirishga ko‘maklashdi. Shu davrda mahalliy ilmiy kadrlarni tayyorlash bo‘yicha faol ishlar boshlandi. Nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan dastlabki tadqiqotchilardan biri U. Shalekenov bo‘lib, u «Chimboy tumani kolxoz dehqonlarining turmush tarzi va madaniyati» (1953-yil) mavzusida ish olib bordi. Etnografiya fani rivojida keyingi muhim shaxslar L.S. Tolstova «Farg‘ona vodiysi qoraqalpoqlari» (1955-yil), X. Yesbergenov «Qoraqalpoqlarning diniy tasavvurlari va marosimlarining yo‘qolishi masalalari» (1963-yil), A.T. Bekmuratova «Qoraqalpoqlarning o‘tmishdagi oilaviy-maishiy turmush tarzi va uning zararli qoldiqlarini bartaraf etish vazifalari» (1967-yil), A. Utemisov «Janubiy Orol baliqchilarining turmush tarzi va madaniyati (XIX asr oxiri – XX asrning 60-yillari)» (1970-yil), T. Atamuratov «Qoraqalpoqlarning shahar turmushida xalq an’analari va ularning o‘zgarishi: (Nukus, Chimboy, Beruniy shaharlari aholisining oilaviy marosimlari materiallari asosida)» (1976-yil) mavzularida dissertatsiyalarini himoya qildilar. Ushbu tadqiqotlar madaniy o‘zgarishlar va an’anaviy amaliyotlardagi o‘zgarishlarni tushunishda muhim bosqich bo‘ldi, shuningdek, mintaqaning madaniy xususiyatlarini amaliy jihatdan anglashga salmoqli hissa qo‘shdi.

1990-yillar boshidan beri etnografik tadqiqotlar sohasida sezilarli yuksalish kuzatilmoqda. Bu mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy vaziyatning o‘zgarishi natijasida yuz berdi. Mazkur davr nafaqat siyosiy o‘zgarishlar, balki ilmiy faoliyatning jonlanishi bilan ham ajralib turdi. Bu esa mintaqa xalqlarining madaniy merosi va an’analarini o‘rganishda yangi bosqichni boshlab berdi.

Etnografik tadqiqotlarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan asosiy voqea dissertatsiyalarni himoya qilish bo‘yicha Ixtisoslashtirilgan kengashning tashkil etilishi bo‘ldi. Bu yosh olimlarga o‘z ishlarini himoya qilish imkoniyatini yaratdi, ilmiy hamjamiyatning shakllanishiga va etnografiyaga fan sifatida qiziqishning ortishiga xizmat qildi.  So‘nggi o‘n yilliklar davomida 14 nafar etnograf mutaxassis tayyorlandi, ulardan 2 nafari fan doktoridir.

2023-yilda etnografiya bo‘limi xodimlari Qoraqalpog‘istonning mashhur olimi, xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, tarix fanlari nomzodi X. Yesbergenovning 90 yillik yubileyiga bag‘ishlangan respublika miqyosidagi anjumanni o‘tkazdilar. Ushbu tadbir nafaqat uning ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasiga hurmat bajo keltirish, balki etnografiya va tarix sohasidagi dolzarb masalalarni muhokama qilish uchun muhim maydon vazifasini o‘tadi. X. Yesbergenov qoraqalpoq xalqi madaniyati va tarixining eng muhim jihatlarini qamrab olgan keng qamrovli tadqiqotlari bilan ilmiy doiralarda yorqin iz qoldirdi. Uning asarlari keyingi izlanishlar uchun poydevor bo‘ldi va butun bir avlod olimlarini ilhomlantirdi.

Bo‘limning asosiy yo‘nalishi. Qoraqalpog‘iston xalqlarining o‘ziga xos qadriyatlarini shakllantiruvchi tarix, madaniyat, an’ana va urf-odatlarini har tomonlama tadqiq etishga qaratilgan. Mintaqadagi turli etnik guruhlar o‘rtasidagi umumiylik va o‘ziga xosliklarni aniqlash imkonini beruvchi madaniy aloqalar masalalariga alohida e’tibor berilmoqda.

Ilmiy yo‘nalishni amalga oshirishdagi asosiy vazifalar:

Qoraqalpog‘iston xalqlarining urf-odatlari va an’analari haqida ma’lumot to‘plash maqsadida ekspeditsiyalar uyushtirish;

Madaniy merosni asrash uchun og‘zaki rivoyatlar, qo‘shiqlar va marosimlarni yozib olish;

Madaniy amaliyotlar rivojlanishini anglash maqsadida tarixiy hujjatlar va manbalarni tadqiq etish;

Qoraqalpog‘istonda istiqomat qiluvchi turli xalqlarning madaniy jihatlarini qiyoslab, umumiy qonuniyatlar va o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlash.

Bo‘limda amalga oshirilayotgan loyihalar:

Bo‘lim etnologiyaning asosiy jihatlari bo‘yicha faol tadqiqotlarni davom ettirmoqda. Bu jamiyatda yuz berayotgan madaniy, ijtimoiy va tarixiy jarayonlarni chuqurroq tushunish imkonini beradi. Xususan,

2012-2013-yillarda «Qoraqalpoq mifologiyasidagi ayol obrazlari» nomli amaliy loyiha ishlab chiqildi. Ushbu tadqiqot doirasida muhim natijalar qo‘lga kiritildi. Jumladan, asosiy mifologik obrazlar va arxetiplar aniqlandi, ayollar kultining maqomi va vazifalaridagi o‘zgarishlar dinamikasi tahlil qilindi.

2014-2015-yillarda bo‘lim xodimlari «Qoraqalpoq milliy kiyimi» innovatsion loyihasi ustida ishladilar. Ish jarayonida qoraqalpoq an’anaviy kiyimining rivojlanish tendensiyalari tahlil qilindi, foydalaniladigan materiallar va tayyorlash texnologiyalarining batafsil tavsifi berildi. Shuningdek, kiyim tarkibi tahlil qilinib, material bo‘yicha tasnifi amalga oshirildi, kiyim majmuasining asosiy unsurlari aniqlandi va uning rivojlanish jarayoni kuzatildi.

2017-2019-yillarda qoraqalpoqlarning ijtimoiy va madaniy hayotida islom va uning institutlarining rolini aniqlashga imkon bergan «Qoraqalpoqlarda islom» amaliy loyihasi bo‘yicha ishlar olib borildi.

2021-2023-yillarda bo‘lim xodimlari «Orol ekologik inqirozi va globallashuvning qoraqalpoqlarning an’anaviy madaniyatiga ta’siri» mavzusidagi fundamental loyihada ishtirok etdilar. Tadqiqot Janubiy Orolbo‘yi mintaqasini qamrab olgan ekologik inqiroz qoraqalpoq etnosining an’anaviy madaniyatiga qanday ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatdi. Inqiroz sharoitida madaniy amaliyotlarning o‘zgarishi natijalari aniqlandi va an’anaviy madaniyatning eng ko‘p zarar ko‘rgan sohalari belgilandi.

2024-yilda «Sovet va postsovet davrida Qoraqalpog‘istonda madaniyat rivojlanishining ijtimoiy jihatlari» loyihasi ishlab chiqildi. Tadqiqotda madaniy rivojlanishning ijtimoiy jihatlariga e’tibor qaratildi. Bu ijtimoiy o‘zgarishlar mintaqa aholisining madaniy amaliyotlariga qanday ta’sir ko‘rsatganini aniqlash imkonini berdi.

«Globallashuv sharoitida Qoraqalpog‘iston xalqlari oilaviy marosimlarining o‘zgarishi: an’analarni saqlash va yangi amaliyotlar» (2025-2030-yillar) fundamental loyihasi bo‘limning kelgusi olti yilga mo‘ljallangan istiqbolli tadqiqot yo‘nalishi bo‘ladi. Mazkur loyiha globallashuv jarayonlari sharoitida Qoraqalpog‘iston xalqlari oilaviy marosimlarida yuz berayotgan o‘zgarishlarni chuqur o‘rganishga qaratilgan. An’anaviy va yangi amaliyotlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga alohida e’tibor qaratiladi. Bu tez o‘zgarayotgan dunyoda Qoraqalpog‘iston xalqlari o‘z o‘zligini qanday saqlab qolayotganini tushunishga imkon beradi.

Bo‘limning ilmiy natijalari:

2014-yilda bo‘lim xodimlari tomonidan qoraqalpoqlarning an’anaviy kiyimlariga bag‘ishlangan «Qoraqalpoq milliy kiyimlari» nomli etnografik albom tayyorlandi. – Nukus: Ilim, 2014. – 66 b.

2023-yilda bo‘lim xodimlari tomonidan globallashuv va ekologik inqirozning an’anaviy madaniyatga ta’siri bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari «Orolbo‘yi ekologik muammosining qoraqalpoqlar an’anaviy madaniyatiga ta’siri» nomli maqolalar to‘plami shaklida nashr etildi. – Nukus: Ilim, 2023. – 123 b.

2023-yilda tarix fanlari nomzodi X. Yesbergenovning tug‘ilganiga 90 yil to‘lishiga bag‘ishlangan «Qoraqalpog‘istonda etnografik tadqiqotlar: tarix va zamonaviylik» mavzusidagi konferensiya materiallari e’lon qilindi.  – Nukus: Ilim, 2023.

Bugungi kunda bo‘limning ilmiy salohiyati 5 nafar xodimdan iborat bo‘lib, ulardan 1 nafari fan doktori va 2 nafari fan nomzodidir. Bo‘limda 7 nafar doktorant, shuningdek, 1 nafar stajyor-tadqiqotchi ta’lim olmoqda.

 

Bo‘lim tarkibi:

Qurbаnova Z.I. – bo‘lim mudiri

Kamalova R.S. – katta ilmiy xodim

Davletiyаrov M.M. – katta ilmiy xodim

Saitov A. – kichik ilmiy xodim

Tajetova S. – kichik ilmiy xodim

Doktorantlar:

Paxratdinov Ajiniyaz Qo‘ralbayevich. Mavzu: Qoraqalpoqlarda sun’iy qarindoshlik munosabatlari muammosi.

Naurizbayeva Nurjamal Qudaybergenovna. Mavzu: Qoraqalpoq gilam mahsulotlari etnografik manba sifatida (I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston davlat san’at muzeyi va Qoraqalpog‘iston Respublikasi tarix va madaniyat muzeyi materiallari asosida).

Tajetdinova Bag‘ila Nurg‘aliyevna. Mavzu: Qoraqalpoqlarda sovg‘a berish an’anasi va uning zamonaviy o‘zgarishlari.

Absetterova O‘lday Karamatdinovna. Mavzu: Qoraqalpoq xalqining suv bilan bog‘liq urf-odatlari va an’analari.

Nasratdinov Sapar Jetkerba’evich. Mavzu: Qoraqalpoqlarning fotosuratlari etnografik manba sifatida.

Jo‘ldasbayeva Gulnara Azatovna. Mavzu: Qoraqalpoq qahramonlik dostonlari tarixiy-etnografik manba sifatida: Alpomish, Qo‘blon va Qirq qiz misolida.

Tairov Sharapatdin Shamshetdinovich. Mavzu: Qoraqalpoqlarning kundalik hayotida irim-sirimlarning o‘rni.

Amaliyotchi:

Jo‘ldasbayeva Gulnora Rashidovna. Mavzu: Qoraqalpoqlarning oshpazlik an’analari va ularning zamonaviy hayotga moslashuvi.