QARAQALPAQ GUMANITAR ILIMLER ILIMIY-IZERTLEW INSTITUTI
Dúzilgen jılı: N.Davkaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutı hám Tariyx, arxeologiya hám etnografiya institutlarınıń biriktiriliwi nátiyjesinde Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 07.02.2012-jıldaǵı 33-sanlı qararı hám Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń 09.02.2012-jıldaǵı 5-21-sanlı buyrıǵı tiykarında 2012-j. shólkemlestirildi.Rekvizitleri: mánzil: Ózbekstan, Qaraqalpaqstan R, Nókis qalası, А.Теmur kóshesi, 179 А uy.tel.: +(998-61)-222-85-47;e-mail: kk_gumanitar@aknuk.uz
Direktor: BEKIMBETOV AZAMAT MIRZABAEVICH.
Xızmetkerler quramı: ilim doktorı – 10, ilim kandidatı – 9, doktorantlar – 38, ilimiy xızmetker – 32, ulıwma xızmetkerler – 69.
- 1.QARAQALPAQ TILI, ÁDEBIYATI HÁM FOLKLORİ
Izertlewdiń tiykarǵı baǵdarları:
– qaraqalpaq tiliniń tariyxı hám dialektologiyası mashqalaların izertlew;
– qaraqalpaq tili sóz jasaw sistemasın izertlew;
– házirgi qaraqalpaq tili sintaksislik sistemasın semantikalıq aspektte izertlew;
– qaraqalpaq folklorı tariyxın úyreniw;
– qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń qáliplesiw hám rawajlanıw jolların izertlew;
– házirgi qaraqalpaq ádebiyatınıń janrları menen túrlerin ǵárezsizlik ideologiyası kózqarasınan úyreniw;
– instituttıń dawıs jazıw studiyası fondında saqlanıp atırǵan qaraqalpaq xalıq muzıkası hám dástanları úlgilerin tazalaw hám qayta tiklew, zamanagóy kompakt-disklerge kóshiriw;
– joqarı ruwxıylıqtı qáliplestiriwdiń kúshli mexanizmi esaplanǵan qaraqalpaq ádebiyatın túrli aspektlerde izertlew;
– ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası hám poeziyasın birden-bir milliy ádebiyat procesi sıpatında izertlew, bunda milliy ózlikti ańlaw mashqalasına, onıń kórkem tekstlerde sáwleleniwine itibar qaratıw;
– qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatındaǵı ruwxıy hám estetikalıq qádiriyatlardı búgingi dáwir kózqarasınan izertlew; qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı wákilleriniń shıǵarmaların baspaǵa tayarlaw hám basıp shıǵarıw;
– házirgi qaraqalpaq ádebiy tilin, onıń genetikalıq, aymaqlıq, sistemalıq hám funkcionallıq ózgesheliklerin esapqa alǵan halda úyreniwdiń jańa usılların islep shıǵıw hám engiziw. Til biliminiń fundamental hám ámeliy tarawları bolǵan – etnosciolingvistika, lingvistikalıq mádeniyat tanıw, salıstırmalı hám tipologiyalıq lingvistika, lingvistikalıq úlketanıw, toponimika boyınsha izertlewlerdi ámelge asırıw;
– qaraqalpaq tiliniń derek tanıw bazasın tolıqtırıw, ilimiy, awdarmashılıq hám oqıtıw jumısındaǵı talaplardı qanaatlandırıw maqsetinde túsindirme, eki hám kóp tilli sózliklerdiń leksikografiyalıq toplamın dúziw;
– folklor-etnografiyalıq fondtı úyrenip shıǵıw, ekspertizadan ótkeriw, hújjetlestiriw, saqlaw hám qayta tiklew, olardıń elektron nusqaların tayarlaw (kartotekalar, fondlar, folklor-etnografiyalıq arxivler, saytlar hám t.b.);
– 100 tomlıq “Qaraqalpaq folklorı” toplamınıń gezektegi tomların basıp shıǵarıw jumısların dawam ettiriw.
Fundamental izertlewdiń áhmiyetli nátiyjeleri
– Qaraqalpaq tili tariyxı boyınsha “XVIII-XIX hám XX ásir baslarındaǵı qaraqalpaqlardıń rásmiy hújjetleriniń klassifikaciyası” bólimi tayarlandı;
– lingvistikalıq semantika tariyxı hám qaraqalpaq tilindegi qospa gáplerdiń semantikalıq qurılısın izertlew máseleleri boyınsha tiyisli ilimiy ádebiyatlardıń sholıwı tayarlandı;
– qoljazbalar fondında saqlanıp atırǵan qaraqalpaq dástanlarına sholıwlar jazıldı, tekstlerge túsinikler hám dástanlardıń pasport maǵlıwmatları, nota hám foto materiallar tayarlandı, barlıq variantlar boyınsha tekstologiyalıq jumıslar ámelge asırıldı;
– Qaraqalpaq ádebiyatınıń lirikalıq janrı (epigrammalar, parodiyalar, sholıwlar hám yumorlıq qosıqlar), sonday-aq, dramalıq janrlar – tragikomediya, tariyxıy drama, fantastikalıq drama, dramalıq tragediya, zamanagóy dástanlar úyrenildi hám tallandı, olardıń ózine tán ózgeshelikleri anıqlandı;
– qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında obrazlardı ashıp beriwde psixologizm máseleleri úyrenildi;
– qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń qáliplesiwi hám rawajlanıwı haqqında tiyisli materiallar izertlendi hám sistemalastırıldı;
– “Avesto” jazba esteligi forakalpaq folklor janrlarınıń deregi sıpatında ilimiy talqılandı.
– “Qaraqalpaq tilindegi baylanıslı qospa gáplerdi birdeylik hám ayırmashılıq mashqalası aspektinde izertlew” atlı monografiya tayarlandı;
Qaraqalpaq folklorınıń janrlıq quramı anıqlandı, janrlıq ólshemleri, janrlar aralıq qatnasıqları belgilendi, klassifikaciyası, genezisi, evolyuciyası, variantlasıwı, rawajlanıw basqıshları anıqlandı. Izertlew nátiyjeleri tiykarında “Qaraqalpaq folklorı” kóp tomlıǵı baspaǵa tayarlandı hám basıp shıǵarıldı.
Folklor hám jazba ádebiyattıń izertlengen janrlarınıń genezisi, qáliplesiwi, rawajlanıwı hám janrlıq kriteriyaları máseleleri boyınsha ilimiy materiallar alındı. Qaraqalpaq ádebiyatı hám folklorınıń barlıq janrları hár tárepleme tereń tallaw tiykarında izertlendi.
Ámeliy islenbeler:
Joqarı oqiw orınları studentleri ushin oqiw qollanba “Túrk filologiyasına kiriw” (2008);
Ájiniyaz. Shıǵarmalar toplamı. – Nókis, “Ilim,” 2014, 248 b.
V sovremennom karakalpakskom yazıke kalka. – Nókis, “Ilim,” 2014. 68-6.
Qaraqalpaq filologiyası. Bibliografiyalıq kórsetkish. – Nókis, “Qaraqalpaqstan,” 2014. 52-b.
Qaraqalpaqstan enciklopediyası ushın maǵlıwmatlar bazası jaratıldı. Sózlikler hám redakciya aǵzaları anıqlandı.
Qaraqalpaq folklorı. Tom: 101-106 tom – Nókis: “Ilim,” 2015. 560 b.
Ranee opublikovannıe i ne opublikovannıe rukopisi karakalpakskix narodnıx pesen bıli tekstologicheski proanalizirovanı dlya izdaniya v nauchnom izdanii. Bunda 2000 nan aslam qoljazba úlgileri tekstologiyalıq analizden ótkerilip, “Qaraqalpaq xalıq lirik qosıqları”nıń 2 tomı tayarlandı.
Xoshniyazov J. Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanları milliy qádiriyatlar tiykarı. Nókis, “Ilim,” 2017. 92 b.
Xoshniyazov J. Milliy dástanlarımız – ruwxıy hám materiallıq mádeniyatımızdıń biybaha úlgileri. Nókis, “Ilim,” 2018. 92 b.
Xoshniyazov J., Palımbetov K. “Maksetov mektebi” (Professor K.Maksetovtıń ómiri hám dóretiwshilik jumısları boyınsha ilimiy ocherk). Nókis, 2019. “Ilim,” 88 b.
“Qaraqalpaq folklor tanıwı máseleleri.” Nókis, “Ilim,” 2019, 148 b.
Bekbergenova Z., Palımbetov K., Bayniyazova T., Nuratdinova G. XX ásir qaraqalpaq poeziyası antologiyası. – Nókis, Bilim, 2018.
Bekbergenova Z. hám b. Ádebiyat. Uliwma bilim beriw mekteplerinin 9-klası ushin sabaqlıq. – Nókis: Bilim, 2014.
2. TARIYX, ARXEOLOGIYA HÁM ETNOGRAFIYA.
Tiykarǵı ilimiy baǵdarlar:
Qaraqalpaqstan xalqınıń tariyx, arxeologiya hám etnografiya máseleleri;
Qaraqalpaqstan xalqınıń ruwxıy hám mádeniy-tariyxıy processlerinde islam dininiń roli hám ornı máselesin, regiondaǵı xalıqtıń diniy sanasınıń transformaciyalanıwı hám usı regionnıń musılman dúnyasında bolıp atırǵan processlerdiń tásiri máselelerin úyreniw;
– izuchenie materialnoy kulturı narodov: vsestoronnee izuchenie tradicionnoy odejdı karakalpakov v sisteme materialnoy kulturı narodov, vosstanovlenie sostava i funkciy;
– dástúriy sociallıq institutlar, dástúriy etiketlerdi úyreniw, qáliplesiwi, evolyuciyası hám tariyxıy dinamikasın izertlew arqalı, olardıń transformaciyalanıw sebeplerin úyreniw.
XII ásirden házirgi kúnge shekem Qaraqalpaqstan xalqınıń sociallıq-ekonomikalıq hám siyasiy tariyxın, patsha Rossiyasınıń etnodemografiyalıq processlerin, koloniallıq siyasatın, xalıq azatlıq háreketlerin, qaraqalpaq mámlekechiliginiń qáliplesiwin, sovet dáwirindegi waqıtlı baspa sózdi analizlew, Qaraqalpaqstan jámietiniń kúndelikli tariyxın, Aral teńizi apachılıǵı tariyxın, stalinizmniń repressiya siyasatın, XX-XXI ásirlerdegi ekonomika hám mádeniyat máselelerin úyreniw;
– Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı barlıq arxeologiyalıq obektlerdi úyreniw;
– Zardushtiylik mádeniyatınıń Qubla Aralboyı aymaǵında tarqalıwın úyreniw;
– antik hám orta ásirlerde urbanizaciya procesin úyreniw;
– Aral-Kaspiy regionındaǵı kóshpeliler mádeniyatı hám jerlew máresimlerin izertlew;
– Qubla Aral boyında islam dininiń tarqalıwın úyreniw, sonday-aq, onıń islamǵa shekemgi mádeniyatın izertlew (Mizdakxan mısalında);
Unikal ilimiy obektler hám kollekciyalar:
“Aralboyı muzeyi menen arxeologiyalıq, antropologiyalıq hám numizmatikalıq kollekciyalardı jıynaw” siyrek ushırasatuǵın obektiniń materialları tiykarında regionnıń fundamental hám ámeliy-ilimiy arxeologiyalıq izertlewleri alıp barılmaqta. Obekt fondları izertlewlerdi alıp barıw ushın siyrek ushırasatuǵın derekler bazasın quraydı.
Fundamental kitapxananıń qoljazba fondı biybaha obekti Qubla Aralboyı xalıqlarınıń mádeniyatı hám tariyxın úyreniw ushın qoljazba materiallarına ie. Fond materiallarınan regionnıń hám sırt ellerdiń hár qıylı ilim tarawlarınıń, sonıń ishinde: tariyx, etnografiya, arxeologiya, ádebiyat hám folklor, ilimpazları hám izertlewshileri keńnen paydalanadı.
Fundamental izertlewdiń áhmiyetli nátiyjeleri
– Qaraqalpaqstan xalqınıń kúndelikli turmısında dinniń ornı hám ózine tán tárepleri úyrenildi;
– Qaraqalpaqstan tariyxı (Áyemgi dáwirden házirgi kúnge shekem) kóp tomlıq baspaǵa tayarlandı;
– Sovetler húkimetiniń ornatılıwı máseleleri qayta kórip shıǵıldı, Oraylıq Aziya mámleketleriniń milliy aymaqlarǵa bóliniwi (shegaralanıwı) siyasatı hám Qaraqalpaqstan Avtonom oblastınıń dúziliwi úlkede 1917-1991-jıllar dawamında júzege kelgen quramalı sociallıq-ekonomikalıq hám mádeniy processler jańa arxiv materialları tiykarında sáwlelendirildi. Rossiya (Moskva). Qazaqstan (Almata), Ózbekstan (Tashkent) sonday-aq, Qaraqalpaqstan (Nókis) arxiv fondlarında saqlanıp atırǵan jańa arxiv materialları ilimiy paydalanıwǵa kirgizildi;
– Aqshaxan-qala Máresimler kompleksiniń tórtinshi bólimindegi dala izertlew jumısları juwmaqlandı, ol jerden kóplegen diywal súwretleriniń bólekleri tabıldı. Tabılǵan súwretler arasında eń siyrek ushırasatuģını bul “Saltanatlı júris” (Processiya) súwretlengen portret qaldıqları bolip esaplanadı. Bul súwretler b.e.sh. II-I ásirlerge tiyisli. Súwretlerde Xorezmniń ózleriniń teńgelerin shıǵarmastan burınǵı dáwirdegi Xorezm húkimdarlıǵın óz qolında uslap turǵan dinastiya wákilleri sáwlelengen dep boljanadı. Bul portretlerde Eski Xorezm dinastiyası “Siyovushidler”ge tiyisli dáslepki materiallıq derek boliwi múmkin. Portretlerdiń birinen tabılgan “shax” jazıwı bul portretlerdiń shahlarga tiyisli ekenligin tastıyıqlaydı;
70-80-jıllar arxeologlar tárepinen úyrenilgen “Jay tárizli dúzilisler” (Strelovidnıe planirovki) fenomenine geoinformaciyalıq texnologiyalardı qollanıw arqalı jańasha kózqaras payda boldı. Eger burın bul qurılıslar kóshpeliler tárepinen tek usı regionǵa tiyisli dep júrgizilgen bolsa, házir bul “jay tárizli qurılıslar” toparı Ústirt tegisliginen júzlegen kilometrge sozılǵanlıǵın kórsetip berdi;
– Dástúriy qaraqalpaq kiyimleriniń payda bolıwı hám onıń ayırım formalarınıń evolyuciyası tallandı;
– jańa áyyemgi arxeologiyalıq oazis Tashqırman ashıldı; ol jerdegi barlıq arxeologiyalıq obyektler izertlendi, Qońırat rayonında jańa arxeologiyalıq obyektler ashıldı (Kárwan saray Gunjeli), Taqıyatasta jańa obyektler, Aqshaxan-qala esteligin izertlewde Áyyemgi Xorezm fortifikaciyası, Aqshaxan-qala diywal súwretleri úyrenildi;
– Nókis qalası hám Qaraqalpaqstandaǵı qalalar tariyxı, qala mádeniyatınıń qáliplesiwi hám háreketi máseleleri úyrenildi; 1925-1991-jillar. Qaraqalpaqstan siyasiy elitası tallanǵan, XX ásirdiń 30-50-jıllarındaǵı siyasiy repressiya máseleleri úyrenilgen; Qaraqalpaq avtonom wálayatı tariyxına tiyisli derekler hám hújjetler tallandı hám kollektivlestiriw siyasatınıń aqıbetleri izertlendi; 1920-1940-jillar. Qaraqalpaqstan dáwirlik baspasóziniń qáliplesiwi hám rawajlanıw tariyxı sáwlelendirildi; 1991-2015-jillar. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń tariyxıy rawajlanıw jolı ilimiy izertlengen;
– Zamanagóy etnografiya, materiallıq mádeniyat mashqalaların engiziw, ruwxiy mádeniyat mashqalaların engiziw máselelerine tiyisli ilimiy jumislar alıp barılmaqta.
Ámeliy islenbeler:
Qaraqalpaqstan enciklopediyası ushın maǵlıwmatlar bazası jaratıldı. Sózlikler hám redakciya aǵzaları anıqlandı.
Kratov kóterilmesinen tabılǵan dereklerge tiykarlanıp, áyemgi hám orta ásirler materiallıq hám etnikalıq mádeniyatına tiyisli “Arxeologiya Priaralya” monografiyası baspadan shıǵarıldı.
“Qaraqalpaqstan jańa tariyxı” birgeliktegi ilimiy jumıs basıp shıǵarıldı.
Qaraqalpaqstan tariyxı áyemgi dáwirden búgingi kúnge shekemgi kóp tomlıq kitapqa derekler tayınlandı.
“Arxeologiya Priaralya” ǵalabalıq basılımınıń VII sanı basıp shıǵarıldı.
– FA-I1-G11 Qaraqalpaq kiyimleri fotoalbomın tayarlaw hám basıp shıǵarıw innovaciyalıq joybarı nátiyjesinde “Qaraqalpaq kiyimleri” Fotoalbomı basıp shıǵarıldı. Karlıbaev M.A., Kurbanova Z.I. Nukus. “Ilim,” 2013.
-Nurjanov S.U. Karakalpakskaya avtonomnaya oblast: istoriya v istochnikax. (rus tilinde) 9 p.l. – Nukus, “Ilim,” 2014.- 127 b.
Nurjanov S.U. Periodicheskaya pechat Karakalpakstana v sisteme obshestvennıx otnosheniy (2015);
Yesbergenov X., Nurjanov S.U. Sın Otechestva. Nókis. 2018-jıl.
Qaraqalpaqstan tariyxı (1991-2015-jj.). Nókis: Ilim. 2018-jıl;
Miynetleri basıp shıǵarıldı.
Ilimiy izertlewlerdiń perspektivaları
Tómendegi baǵdarlar boyınsha ilimiy-izertlew jumısları alıp barıladı:
– milliy ulıwma ádebiy processtiń quramlıq bólegi bolǵan ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası hám poeziyasın úyreniw;
– milliy ǵárezsizlik ideyası kontekstinde qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatınıń ruwxıy hám estetikalıq qádiriyatların izertlew;
– qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı wákilleriniń dóretiwshilik dóretpeleriniń kóp tomlıǵın baspaǵa tayarlaw;
– házirgi qaraqalpaq tili hám onıń tariyxın genetikalıq, regionallıq, sistemalıq hám funkcionallıq ózgesheliklerin esapqa alǵan halda úyreniwdiń jańa metodların izertlew hám engiziw;
– eki tilli hám kóp tilli awdarma sózliklerdiń leksikografiyalıq toplamın dúziw;
– folklor, etnografiyalıq materiallar fondın úyreniw, ekspertiza etiw, rásmiylestiriw, saqlaw hám qayta tiklew, sonday-aq, olardı elektron túrge ótkeriw;
– zamanagóy tariyxtı úyreniw;
– qaraqalpaqlardıń etnikalıq tariyxın, regionnıń koloniallıq dáwirge shekemgi hám koloniallıq dáwirdegi tariyxın úyreniw;
– tariyxıy dereklerdi úyreniw;
– Aralboyı hám shetki kóshpeli hám sharwalardıń áemgi hám orta ásir civilizaciyasın arxeologiyalıq jaqtan úyreniw;
Izuchenie materialnoy kulturı narodov Karakalpakii, v tom chisle karakalpakov (traditsionnaya odejda, vıshivka i dr.), a takje sovremennoy duxovnoy kulturı (xarakter i tradicionnıy etiket, semeynıe jiznennıe tradicii, verovaniya i predstavleniya i dr.).