Tariyx bólimi haqqında maǵlıwmat

 

Bólim ataması: Tariyx bólimi.

 

Bólim baslıǵı: Tariyx ilimleri doktorı (DSc), professor Asqar Mambetovich Djumashev.

 

Bólimniń ilimiy potensialı: Bólimde 1 jetekshi ilimiy xızmetker (S.Nurjanov), 2 úlken ilimiy xızmetker (B.Opaev, G.Seydametova), 2 kishi ilimiy xızmetker (R.Tadjieva, A.Muratbaeva), 1 doktorant (A.Saparniyazov) hám 8 tayanısh doktorant (A.Yakubov, A.Gulimbetov, A.Naubetov, A.Niyazov, A.Idrisov, E.Nizamatdinov, G.Taspolatova, I.Mambetov) iskerlik alıp barmaqta.

 

Bólim haqqında qısqasha tariyxıy maǵlıwmat: 1957 jılda Ózbekstan Respublikası Wázirler Keńesi qararı menen shólkemlestirilgen Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaq kompleksli ilim-izertlew institutında Tarix bólimi shólkemlestirilgen. 1961 jılı Qaraqalpaqstanda birinshi bolıp tariyx ilimleri boyınsha doktorlıq dissertatsiyasın Ya.M.Dosumov jaqladı. 1961 jıl dekabr ayınan baslap tariyx ilimleri kandidatı S.K.Kamalov Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimine basshılıq kıldı. Eger 1960 jılda Tariyx, til hám ádebiyat institutında tek ǵana 1 tariyx ilimleri doktorı (Ya.M.Dosumov) bolǵan bolsa, 1970 jılǵa kelip institutta 3 ilim doktorı (Ya.Dosumov, S.Kamalov, U.Shalekenov) hám 15 ilim kandidatı jumıs isleytuǵın edi.

XX ásirdiń 90-jılları Tariyx bólimine tariyx ilimine qızıǵıwshı jaslardıń úlken aǵımınıń keliwi menen xarakterlenedi. Aspirantura hám doktoranturanıń ashılıwı, Ózbekstannıń oraylık qalalarında ilimiy-izertlew jumısların dawam ettiriw ushın sharayatlardıń jaratılıwı bólim ilimiy xızmetkerleriniń quramın keńeytiw imkanın berdi. Házirgi waqıtta bólimniń kóplegen ilimiy xızmetkerleri shet el (Qazaqstan, Rossiya Federatsiyası, Germaniya, Polsha, Fansiya) ilimiy oraylarında ilimiy-izertlew jumısların alıp barıwǵa miyassar bolǵan úlken ilimiy tájiriybege iye alımlar bolıp tabıladı.

 

Bólimniń tiykarǵı ilimiy baǵdarı: Bólim Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń tariyxına tiyisli bolǵan ilimiy máselelerdi analizlew, orta ásirler, jańa hám eń jańa tariyx, etnogenez hám etnik tariyx, sonday-aq Qaraqalpaqstan jámiyetiniń materiallıq hám ruwhıy mádeniyatın úyreniw ushın baǵdarlanǵan. Bólimde tómendegi ilimiy máselelerdi qamrap alıwshı ilimiy jumıslar alıp barılmaqta: XVIII hám XX ásir baslarındaǵı Qubla Aral boyı xalıqlarınıń sotsial-ekonomikalıq hám siyasiy tariyxı batıs sayaxatshıları hám izertlewshileriniń materialları tiykarında; Patsha Rossiyasınıń kolonial siyasatı; Qazı sudlarınıń tariyxı (XIX ásir aqırı – XX ásir basları); Xalıq azatlıq háreketleri; Qaraqalpaq mámleketshiliginiń qáliplesiw tariyxı; Qaraqalpaqstan dáwirlik baspası tariyxıy derek sıpatında; Kúndelikli turmıs tariyxı; Aral apatshılıǵınıń sotsial-ekonomikalıq aqıbetleri; XX-XXI ásirlerde Qaraqalpaqstanda júz bergen siyasiy-ekonomikalıq hám sotsial-mádeniy protsesslerdiń analizi h.t.b.

 

Bólimniń sırt el menen baylanısları: Búgingi kúnde bólim keń xalıqara baylanıslarǵa iye. Bólim ilimiy xızmetkerleri Qaraqalpaqstan joqarı oqıw orınlarında leksiyalar oqıydı, DAAD baǵdarlaması, Aleksandra fon Gumboldt atındaǵı jamǵarma baǵdarlaması kóleminde Aleksandra fon Gumboldt atındaǵı universitette (Berlin, Germaniya), Leyn Kirkland atındaǵı stipendiya baǵdarlaması boyınsha Varshava universitetinde (Varshava, Polsha), sonıń menen birge Fondation Maison des sciences de l’Homme (FMSH) hám Institut Français d’etudes sur l’Asie Centrale (IFEAC) jamǵarmalarınıń Atlas baǵdarlaması kóleminde (Parij, Fransiya) ilimiy tájiriybesin asırǵan. Stajirovkalar dáwirinde Qaraqalpaqstanda tariyxıy hám derektanıwshılıq izertlewler ushın úlken áhmiyetke iye bolǵan bay tariyxıy materiallardı toplaw múmkinshiligi boldı. Sonday-aq, bólim ilimiy xızmetkerleri jazǵı mektep hám seminarlarda (Sankt-Peterburg, Rossiya; Almatı, Kazaqstan; Bishkek, Kırǵızstan h.t.b) aktiv qatnasıp kelgen, xalıqara konferensiya hám dóńgelek stollarda (Neapol, Italiya; Berlin, Regensburg, Germaniya; Bryussel, Belgiya; Olomous, Chexiya; Siyrt, Turkiya; Ulan-Bator, Mongoliya; Moskva, Sankt-Peterburg, Elista, Ulan-Ude, Rossiya; Bishkek, Kırǵızstan; Astana, Almatı, Aqtóbe, Aqtaw, Uralsk, Túrkistan, Kazaqstan; Dushanbe, Tájikistan; Tashkent, Nókis, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan h.t.b.) nátiyjeli qatnasqan.

 

Bólimde ámelge asırılıp atırǵan ilimiy jumıslar: Házirgi waqıtta bólimde 2024-2026 jıllarǵa mólsherlengen «Qaraqalpaqstanda milletleraralıq keńpeyillik hám milletleraralıq múnásebetlerdiń rawajlanıwı (1873 jıldan búgingi kúnge shekem)» temasında fundamental izertlewler alıp barılmaqta. Bul izerlew jumısınıń tiykarǵı maqseti «Biz bir bolsaq – xalıqpız, birlessek – Watanbız!» uranınıń ámelge asırılıwı protsessin jańa mazmun hám qádriyatlar sisteması tiykarında bayıtıw máselesine tariyxıy-retrospektiv usıl arqalı Qaraqalpaqstandaǵı milletleraralıq baylanıslardıń tariyxıy tamırların ashıp beriwden ibarat.

 

Berilgen izertlew jumısınıú tiykarǵı wazıypaları:

– Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı migratsiya protsessleri, mádeniy rawajlanıw tendensiyaları hám olardıń xalıq ruwhıy turmısına tásirin úyreniw;

– Qaraqalpaqstan hám qońsı aymaq xalıqları arasındaǵı óz-ara múnásebetlerdiń siyasiy hám ekonomikalıq tiykarların anıqlaw;

– Sovet húkimetiniń repressiv siyasatı jıllarında Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń milletleraralıq keńpeyilliginiń sáwleleniwin izertlew;

– Kúndelikli turmıs aspektlerin úyreniw arqalı Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń mádeniy hám ruwhıy baylanısların analizlew;

– Qaraqalpaqstan hám Oraylıq Aziya xalıqlarınıń sotsiallık mápleriniń ulıwmalık hám ózine tán táreplerin, usı aymaq puqaralarınıń ózligine qatnasın ashıp beriw hám multikulturalizm máselelerin izertlew;

– Ózbekstan Respublikasınıń ǵárezsizlik jıllarında Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ekonomikalıq, sotsiallıq hám mádeniy rawajlanıwı mısalında Ózbekstan xalıqları birliginiń hám abat turmısınıń tiykarların ashıp beriw.

 

Bólimniú ilimiy nátiyjeleri:

– 1991-2021 jıllarda Qaraqalpaqstan rawajlanıwınıń tariyxıy jolı ilimiy analiz qılındı;

– Nókis qalası hám Qaraqalpaqstan qalalıq xalık jasawshı punktleri tariyxı, qala mádeniyatınıń qáliplesiwi hám iskerlik júritiwi máseleleri islep shıǵıldı;

– XX ásirdiń 30-50-jıllarında alıp barılǵan sovet húkimetiniń siyasiy repressiyalar tariyxı úyrenildi;

– Sovet totalitarizmi sharayatında xalıqtıń ideologiyalıq tárbiyası hám házirgi basqıshta formalar úziliksizligi máselesiniń tariyxıy hám retrospektiv analizi ámelge asırıldı, XX ásir Qaraqalpaqstan dáwirlik baspasınıń iskerlik kórsetiw tájiriybesi sın kóz-qarastan kórip shıǵıldı hám ǵalaba xabar qurallarınıń iskerligin jetilistiriw boyınsha usınıslar islep shıǵıldı;

– Birinshi ret Qaraqalpaqstan avtonom wálayatınıń tariyxına tiyisli bolǵan hújjetli materiallardıń ilimiy analizi ámelge asırıldı hám basqarıw apparatınıń qáliplesiw máseleleri, sonıń menen birge 1925-1932 jıllarda awıl xojalıǵın kollektivlestiriwdiń daǵdarıslı tárepleri úyrenildi;

– XX ásirde qaraqalpaq jámiyetindegi sotsiallıq múnásebetlerdiń (turmıs tárzi, úrp-ádetleri, kúndelikli mádeniyatı, tili, jasaw sharayatları) transformatsiyalanıwı máseleleri boyınsha izertlewler dawam etpekte;

– Sovet húkimeti jıllarında jámiyet basqarıwına aralasıw, sonday-aq, mámleket hám jámiyet arasındaǵı óz-ara qatnaslardıń ishki mexanizmlerine tiysli bolǵan máselelerdi ilimiy analiz islew házirgi basqıshta jámiyetlik birge islesiw hám jámáátlik qadaǵalawdı ámelge asırıw sharayatında ámelge asırılmaqta.

Joqarıdaǵı ilimiy izertlew jumısları nátiyjesinde bólim ilimiy xızmetkerleri tárepinen “Qaraqalpaqstan tariyxı (1991-2015)” (2018) kollektivlik monografiyası tayarlandı hám basıp shıǵarıldı, sonday-aq, “Каракалпакская автономная область: история в источниках” (2014), “Периодическая печать Каракалпакстана в системе общественных отношений” (2015), “Сын Отечества” (2018), “Советская система государственного управления в Каракалпакстане (1924-1941 гг.): история формирования и трансформации” (2021), “Социокультурные аспекты повседневной жизни Каракалпакстана 1960-1990-е годы” (2022), “История периодической печати Каракалпакстана (1925-1953 гг.)” (2023), “Научное наследие мыслителей Востока” (2023) monografiyaları jarıq kórdi, “Трансформация социальных установок в каракалпакском обществе: история и практика” (2020), “Qaraqalpaqstanda siyasiy, ekonomikaliq hám social-mádeniy processlerdiń tariyxiy retrospektivasi (1946-1991)” (2024) ilimiy toplamları, “Arxiv ámeliyatı” (2022), “Ózbekiston tarixi” (2024), “Globallasıw sharayatında Ózbekstan hám dúnya mámleketleri sherikligi” (2024) dep atalǵan joqarı oqıw orınları ushın arnalǵan oqıw qollanbaları hám ulıwmatálim oqıw orınları ushın Qaraqalpaqstan tariyxı boyınsha bir neshe oqıwlıqlar (2014, 2018) tayarlandı.

Bunnan tısqarı, bólim ilimiy xızmetkerleri “O’zbekistonning eng yangi tarixi” (Tashkent, 2019), “Политические репрессии среди казахов на территории республик Средней Азии в 20-50-е годы ХХ века (в свете новых архивных источников) ” (Almatı, Qazaqstan, 2022), “Qoraqalpog’iston Respublikasi sudlari: tarix va bugun” (Tashkent, 2024), “Tarixiy xotira behiyos” (II tom) (Tashkent, 2024), “Tarix: xotira, xulosa va saboqlar” (Tashkent, 2024), “O’zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari” III-tom (Tashkent, 2024) atamalarındaǵı kollektivlik monografiyalardı tayarlawda qatnastı.

 

2018-2023 jıllarda bólimde tómendegi tematikalıq ilimiy izertlew jumısları ámelge asırıldı:

Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń fundamental izertlewlerdi qollap-quwatlaw jamǵarmasınıń baǵdarlaması kóleminde (2018-2019).

Joybar ataması: ИЖ.7-18. Повседневная история города Нукуса – столицы Каракалпакстана в мемуарах и воспоминаниях (вторая половина ХХ века). Joybar basshısı: Djumashev A.

Joybar ataması: ИЖ.8-18. Образ «врага народа» в периодической печати Каракалпакстана в 1936-1941 гг. Joybar basshısı: Nurjanov S.

2018-2020 jıllarǵa mólsherlengen ámeliy izertlewlerdiń mámleketlik ilimiy-texnikalıq baǵdarlaması kóleminde. 

Joybar ataması: ПЗ-20170915198. Трансформация социальных установок в каракалпакском обществе: история и практика. Joybar basshısı: Nurjanov S.

2021-2023 jıllarǵa mólsherlengen fundamental izertlewlerdiń mámleketlik baǵdarlaması kóleminde.

Joybar ataması: Историческая ретроспектива политических, экономических и социально-культурных процессов в Каракалпакстане (1946-1991 гг.). Joybar basshısı: Djumashev A.

 

Bólimniń tárepinen shólkemlestirgen konferensiyalar: 2024 jıl sentabr ayında bólim tárepinen belgili alım, akademik Sabır Kamalovich Kamalovtıń 100 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Qaraqalpaqstan tariyxı Oraylıq Aziya izertlewleri kontekstinde» atamasındaǵı xalıqara ilimiy-teoriyalıq konferensiya ótkerildi hám onda jergilikli hám sırt ellik kásiplesler tariyx iliminiń teoriyalıq hám ámeliy jetiskenliklerin názerge usındı. 2024 jıl noyabr ayında bólim ilimiy xızmetkerleri Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri Uzaqbay Qalniyazovich Qalniyazovtıń 100 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Quramalı hám sharapatlı ilim jolın basıp ótken alım» atamasındaǵı respublikalıq konferensiyasın shólkemlestirdi.