Туслик Аралбойы биологиялык ресурсларын коргау хэм олардан унемли пайдаланыу машкалалары
Каракалпакское отделение Академии наук Республики Узбекистан


2023-жылы 16-17 ноябрь кунлери Нокис каласында Озбекстан Республикасы Илимлер Академиясынын Каракалпакстан Болими конференциялар залында «Туслик Аралбойы биологиялык ресурсларын коргау хэм олардан унемли пайдаланыу машкалалары» атамасындагы Озбекстан Республикасы Илимлер Академиясынын 80 жыллык юбилейине арналган IX - халыкаралык илимий-амелий конференция болып отти. Конференция биологиялык ресурслар, оларды коргау хэм акылга сай пайдаланыу, сондай-ак, аймактагы биологиялык коп турлиликти коргау сыяклы актуаль машкалаларга багышланган.
Бугинги куни Арал кризиси хэм онын келтирип шыгарган акыбетлерди уйрениу Озбекстан Республикасы Илимлер Академиясынын Каракалпакстан Болими илимпазларынын тийкаргы изертлеу объектине айланды. Откен асирдин 60-жылларынан баслап болим алымлары тарепинен Арал апатшылыгы акыбетлерин уйрениу бойынша илимий-изертлеу жумыслары алып барылмакта. Бул изертлеулердин натийжесинде алымларымиз Арал тенизи хам Аралбойи табийий аймаклары биологиялык режиминин озгерислерин корсетиуши жуда коп хам хар кыйлы хамде наяп материалларды топлады.
Арал тенизинин кургауы Туслик Аралбойы аймакларындагы ен ири антропоген экологиялык апатшылык болып, ол аймактагы экосистемалардын кен колемде озгерислерине себеп болды. Озбекистан Республикасы Президенти Ш.Мирзияев Бирлескен Миллетлер Шолкеми (БМШ) нын 72-сессиясында сойлеген шыгып сойлеуинде Аралбойындагы экологиялык аухалды бахалап: «Арал апатшылыгы – инсаният тарийхындагы ен улкен экологиялык хэм гуманитар апатшылык болды», деп атап отти. Мамлекетимиз басшысы озинин Мамлекетлер басшылары менен болган ушырасыуларында бул машкаланын шешилиуи тек Озбекистан ушын емес, ал путкил Орайлык Азия мамлекетлери ушын, хам путкил инсаният ушын ахмийетли екенин айтып отти.
Бул – машкаланын бир мамлекет колеминде, хатте бир аймакта шешилмей, бунын ушын путкил дунья халкынын итибарын тартыу кереклигин тастыйыклайды. «Туслик Аралбойы биологиялык ресурсларын коргау хэм олардан унемли пайдаланыу машкалалары» атамасындагы конференция усы машкаланын шешимине багышланган.
Конференцияга теккана Озбекистаннын емес, ал сырт мамлекетлердин жетекши илимий орайларынын, жокары окыу орынлары хам баска шолкемлердин уакиллери хамде жас алымлар, докторантлар, стажер-изертлеушилер мират етилген.
Конференцияны шолкемлестириу комитет баслыгы, Озбекистан Республикасы Илимлер академиясы Каракалпакстан болими, Каракалпак табият илимлери илим-изерлеу институты директоры, экология илимлери докторы, профессор Светлана Мирзамуратовна Мамбетуллаева кирис сози менен ашты.

Конференция жумысы томендеги багдарларда откерилди:
- биологиялык ресурслардын актуал машкалалары;
- топырак, хайуанат хэм осимлик дуньясынан акылга сай пайдаланыу хам оларды коргау машкалалары;
- жамийетлик-экономикалык хэм геоэкологиялык машкалалар;
- биология хэм экология тарауында таълим бериу машкалалары.

Пленар мажилисте мамлекетимиздин козге коринген алымлары Туслик Аралбойы табийий орталыгынын хазирги жагдайын оз шыгыулары менен саулелентирип берди, жерден пайдаланыуда табиятты коргауга итибар караткан халда баскарыу машкалалары корип шыгылды, Каракалпакстан Республикасы районларынын жамийетлик-экономикалык рауажланыу Концепциясы хам баска сораулар корип шыгылды, хэм регионнын табийий орталыгынын жагдайын жаксылау бойынша тийкаргы илажлар усыныс етилди.
Конференция кейиншелик оз жумысын тийисли секцияларда дауам еттирди. Шыгып сойлеулер биологиялык ресурсларды коргау, биологиялык коп турлилик, табийий орталык, суу экосистемалары, табияттан пайдаланыу, балик хожалыгынын сапасы, табийий орталыкка антропоген таъсирдин азайыуы хам баска машкалалар бойынша алып барилган изертлеулердин тийкаргы натийжелерин оз ишине камрап алды.
Конференциянын амелий ахмийети Туслик Аралбойы аймаклары биоресурсларын коргау хэм кайта тиклеу бойынша алып барылган илимий изертлеулердин натийжелеринен келип шыккан халда амелий усыныслар хэм корсетпелерди бериу болып есапланады.