|
|
|
| Bólim haqqında |
|
Házirgi qaraqalpaq ilimi júdá quramalı hám mashaqatlı joldı basınan keshipti. Ámiwdáryanıń tómengi aǵısı áyyemnen beri óziniń eski mádeniyatı, ózgeshe ósimlik hám haywanat dúnyası, úlken paydalı qazılma baylıqları menen izertlewshilerdiń dıqqatın tartıp kelgen. Qumlar ortasında jaylasqan, balıq baylıqlarına mol ájayıp Aral teńizi de qızıǵıwshılıq tuwdırǵan. Bulardıń barlıǵın úyreniw ushın ilimiy-izertlew hám siyasiy xarakterdegi kóplegen ekspediciyalar shólkemlestirilgen. XX ásirdiń 20-30-jıllarında úlkemizdi sistemalı túrde izertlew jumısları baslanǵan. Úlkeniń tábiyiy resursların hám óndiriwshi kúshlerin úyreniw boyınsha alıp barılǵan izertlewler qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasın úyreniw menen birge ádebiy hám folklorlıq miyrastı baspadan shıǵarıw, qaraqalpaq tili grammatikasınıń tiykarların dúziw boyınsha úlken jumıslar baslandı. Usı maqsette Moskva mámleketlik universitetiniń etnologiya fakultetiniń studentleri N.A.Baskakov hám A.Davlet Qaraqalpaqstanǵa jiberildi. 1920-jıllardıń aqırında olardıń jumısına súwretshi-etnograf A.Melkov qosıldı. Olardıń materialları búgingi kúnde Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń ótken ásirdiń basındaǵı etnografiyasın úyreniwde úlken áhmiyetke iye. Usı dáwirde Qaraqalpaqstan aymaǵında arxeologiyalıq qazıw jumısları, burınǵı SSSR Ilimler akademiyasınıń Shıǵıstanıw institutı tárepinen Shıǵıs xalıqlarınıń tariyxın dúziw boyınsha sistemalı izertlewler baslandı. Usı jumıslardıń nátiyjesinde “Qaraqalpaq ASSR-nıń óndiriwshi kúshlerin úyreniw boyınsha materiallar” hám “Qaraqalpaqlar tariyxı boyınsha materiallar” (Moskva-Leningrad, 1934) miynetleri baspadan shıǵarıldı. Qaraqalpaqstan aymaǵında júrgizilgen izertlew jumısları keyinirek dúnyaǵa tanılǵan S.P.Tolstov basshılıǵındaǵı Xorezm arxeologiyalıq ekspediciyasınıń shólkemlestiriliwine negiz boldı.
Usı jumıslardıń nátiyjesi retinde 1931-jılı Qaraqalpaqstanda birinshi ilimiy oray – Qaraqalpaq ilimiy-izertlew institutı ashıldı. Institutqa tek Oraydan kelgen kadrlar ǵana emes, al Qaraqalpaqstannan da dáslepki jergilikli kadrlar – Q.Ayımbetov, J.Urumbayev, Q.Ubaydullaev, T.Bekimbetovlar jumısqa tartıldı. Ekinshi dúnya júzlik urıs jıllarında, qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Ózbekstanda ilim óz rawajlanıwın dawam etti. 1943-jılı Ózbekstan Ilimler akademiyası ashıldı. Kelesi jılı Qaraqalpaqstanda Til hám ádebiyat institutı óz jumısın basladı. Institut direktorı lawazımına Nájim Dáwqaraev tayınlandı.
Urıstan keyingi jıllarda respublikada ilimiy jumıslardı Ilimler akademiyası sistemasına kirgiziw máselesi ortalıqqa qoyıldı. Qaraqalpaqstannıń materiallıq hám materiallıq emes mádeniyatın, tábiyǵıy resurların úyreniw ushın arnawlı kóshpeli sessiya shólkemlestirildi. Sessiyada kórnekli ilimpazlar hám Ózbekstan Ilimler akademiyası basshılarınıń shıǵıp sóylewleri nátiyjesinde Til hám ádebiyat institutın Ózbekstan Ilimler akademiyası sistemasına kirgiziwge hám qayta shólkemlestiriwge qarar qabıl etildi. Usılayınsha, 1947-jılı Qaraqalpaqstan ekonomika hám mádeniyat institutın shólkemlestiriw haqqında qarar qabıl etildi.
Qaraqalpaqstan Ekonomika hám mádeniyat institutı barlıq waqıtta Ózbekstan Ilimler akademiyası Prezidiumınıń dıqqat orayında bolıp kelgen. Kadrlar tayarlawǵa da úlken kewil bólingen. Mısalı, 1950-jıllardıń basında S.Kamalov hám R.Qosbergenov kandidatlıq dissertaciyaların, al N.Dáwqaraev bolsa doktorlıq dissertaciyasın jaqlaǵan. 1956-jılı Ya.M.Dosumovtıń Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń xabarshı-aǵzası bolıp saylanıwı respublikanıń ilimiy turmısındaǵı áhmiyetli waqıya boldı.
Agrar tarawda joqarı qánigeli kadrlarǵa zárúrlik esapqa alınıp, Ózbekstan Ministrler Keńesiniń 1957-jılǵı qararı menen Qaraqalpaq ekonomika hám mádeniyat institutı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaq kompleksli ilimiy-izertlew institutına aylandırıldı. Instituttıń tiykarǵı wazıypaları Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń tilin, ádebiyatın, folklorın, tariyxın úyreniw, úlkeniń ekonomikası menen awıl xojalıǵın izertlew, geobotanikalıq izertlewler alıp barıw, awıl xojalıǵınıń ónimdarlıǵın arttırıw jolların islep shıǵıw hám basqalar boldı.
Solay etip, 1950-jıllardıń aqırına kelip respublikamızdıń ilimiy-izertlew jumıslarında úlken tabıslarǵa erisildı. Qaraqalpaq Kompleks Ilimiy-izertlew institutı joqarı bilikli xızmetkerlerge iye bolıp, olardıń kópshiligi jergilikli kadrlar wákilleri edi.
1958-jılı noyabr ayında Ózbekstan Ilimler akademiyası Prezidiumınıń májilisinde Qaraqalpaq kompleksli ilim-izertlew institutındaǵı ilimiy-izertlew jumıslarınıń nátiyjeleri haqqındaǵı máselege qarap shıǵıldı. 1959-jılı 25-iyulde Ózbekstan Ministrler Keńesiniń qararı menen Kompleksli institut tiykarında Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialı dúzildi. Filialǵa aymaqtaǵı ilimiy-izertlew jumısların birlesip alıp barıw wazıypası júklendi.
Filial ashılǵan waqıtta ol Tariyx, til hám ádebiyat institutı, parazitologiya hám ximiya laboratoriyaları, botanika hám ekonomikalıq izertlewler sektorları, sonday-aq botanikalıq baqtan turatuǵın edi. Filialdıń baslıǵı etip sol waqıtta ele filologiya ilimleriniń kandidatı bolǵan, keyinirek Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń birinshi qaraqalpaq akademigi bolǵan M.K.Nurmuxamedov tayınlandı.
Nókiste Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialınıń ashılıwı tiykarǵı ilimiy-izertlew jumısların bir ilimiy orayda jámlew imkaniyatın berdi. Bul respublikada ilimiy izertlewlerdi birlesip alıp barıwǵa hám ilimiy oylaw rawajlanıwına jol ashtı. Ilimiy izertlewler tematikası xalıq xojalıǵın rawajlandırıw, balıq awlaw kásipshiligin jetilistiriw, al gumanitar ilimler tarawında bolsa QQASSR tariyxın, qaraqalpaq ádebiyatı hám xalıq awızeki dóretpelerin úyreniw máselelerinde qamtıp alǵan.
Filial ilimpazları respublikanıń ekonomikalıq rawajlanıwı boyınsha húkimetke óz waqtında usınıslar berip turdı. Atap aytqanda, respublikada qamıstı qayta islew ushın sellyuloza-qaǵaz kombinatın qurıwdıń maqsetke muwapıqlıǵı hám duzlardı qayta islew ushın elektroliz zavodın qurıw haqqında usınıslar berdi.
Dáslepki úlken jetiskenliklerdiń biri “Qaraqalpaqstannıń eń áyyemgi dáwirlerden búgingi kúnge shekemgi tariyxı ocherkleriniń” eki tomlıǵın jaratıw, qaraqalpaq klassik shayırları Ájiniyaz, Kúnxoja, Omarlardıń shıǵarmalar jıynaǵın dúziw, sonday-aq házirgi qaraqalpaq ádebiyatı hám tili boyınsha jumıslardı ámelge asırıw bolıp esaplanadı.
1991-jılı Qaraqalpaqstan ÓzR IA filialı Qaraqalpaqstan bólimi statusın aldı hám ǵárezsizlik jılları dawamında bólim óz rawajlanıwınıń jańa basqıshlarına kóterildi. Bólim quramında jańa institutlar hám bólimsheler shólkemlestirildi: N.Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutı, Tariyx, arxeologiya hám etnografiya institutı, Aralboyı sociallıq-ekonomikalıq máseleler institutı, Tábiyiy pánler kompleksli institutı, Bioekologiya institutı, sonday-aq Botanikalıq baq, Ústirt shól stanciyası, Moynak xalıqaralıq biostanciyası, tiykarǵı kitapxana hám ÓzRIA Qaraqalpaqstan bóliminiń “Xabarshı” jurnalı redakciyası.
Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimi (ÓzRIAQB) óziniń seksen jıldan aslam dáwirinde ilimiy oray sıpatında jaqın hám alıs shet elderdiń kópshiliginiń arasında ilimiy xızmetinde ulıwma maqullaw aldı.
Bólimde ilimniń hár túrli tarawları boyınsha kórnekli ilimpazlardıń pútkil bir toparı jetilisip qáliplesken. Olardıń arasında ilimiy mákeme ashılmastan aldın-aq qaraqalpaq iliminiń tiykarın salıp, onıń bunnan bılay rawajlanıwına jol ashqan marhum N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, O.Qojurov, Q.Ubaydullaev hám basqalar ózleriniń pidákerlik miyneti menen pútkil xalıqtıń hurmetin qazandı. M.Q.Nurmuxamedov (1974), S.Kamalov (1979), Ch.Abdirov (1989), T.B.Echanov hám A.Dauletov (1995), J.Bazarbaev, A.Baxiyev hám X.Hamidov (2000) Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzaları bolıp saylandı. Házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bóliminde 2 akademik, 17 ilim doktorı, júzge jaqın ilim kandidatı jumıs islep atır, sonday-aq 10 nan aslam qánigeligik boyınsha doktorantura hám aspirantura bar.
1961-jıldan 1996-jılǵa shekem akademik S.Kamalov basshılıq etken, 1996-1997-jılları akademik Sh.Abdirov, 1997-2004-jılları akademik T.B.Eshanov, 2004-2022 jıllarda akademik N.Q.Ayımbetov basshılıq etken, al 2024-jıldan akademik A.Reymov basqarıp kelmekte.
Ǵárezsizlik jılları dawamında kóplegen ilimpazlarımızdıń pidákerlik miyneti húkimetimiz tárepinen joqarı bahalanıp, olar mámleketimizdiń joqarı sıylıqlarına miyasar boldı. Mısalı, arxeolog ilimpaz Ǵ.Xojaniyazovqa “Ózbekstan Qaharmanı” joqarı ataǵı berildi, akademikler S.Kamalov hám A.Baxiyev “El-yurt hurmati” ordeni menen, professor V.N.Yagodin hám P.Tajimuratov “Mehnat shuhrati” ordeni menen, B.Narımbetov “Dóstlik” ordeni menen, al Sh.Toremuratov hám B.Tleumuratova “Shuhrat” medalı menen sıylıqlandı.
Ǵárezsizlikke eriskennen keyin, bazar ekonomikasına tiykarlanǵan demokratiyalıq mámleket hám puqaralıq jámiyetin qáliplestiriwdiń eń áhmiyetli shártleriniń biri mámlekettiń ilimiy-texnikalıq potencialın bunnan bılay da rawajlandırıwdı támiyinlew bolıp belgilendi. Bul maqset ilimiy-izertlew jumısların shólkemlestiriwdi izbe-iz, basqıshpa-basqısh jetilistiriw arqalı ámelge asırıladı. Usı baǵdarda áhmiyetli qádem Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2012-jıl 20-fevraldaǵı “Ilimiy-izertlew jumısların shólkemlestiriwdi jetilistiriw haqqında”ǵı Pármanı boldı. Bul Pármanda keleshekte ilimiy-texnikalıq rawajlanıwdıń basım baǵdarları hám mámleketlik baǵdarlamalar dizimi belgilenip, tastıyıqlandı. Bul hújjetler tiykarǵı baǵdarlardı islep shıǵıw mámlekettiń házirgi ulıwma milliy maqsetleri hám basım baǵdarlarına, jáhán tendenciyaların, sonday-aq Ózbekstannıń tariyxıy-mádeniy dástúrlerin esapqa alǵan halda ámelge asırılatuǵını haqqında anıq túsinik berdi.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2009-jıl 18-avgusttaǵı “Ilimiy xızmetkerlerdiń miynetin bunnan bılay da xoshametlew ilajları haqqında”ǵı 233-sanlı qararı hám Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2010-jıl 2-noyabrdegi “Joqarı mamanlıqtaǵı ilimiy hám ilimiy-pedagog kadrlar tayarlaw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı qararı ilimiy xızmetkerlerdiń ilimiy izertlewlerdi islep shıǵıw hám alınǵan nátiyjelerdi ámeliyatqa engiziwge qosqan ilimiy hám miynet úlesine qarap materiallıq xoshametlewdi kúsheytiw, joqarı mamanlıqtaǵı ilimiy hám ilimiy-pedagog kadrlar tayarlaw sistemasın jetilistiriw, talantlı jaslardı ilimiy xızmetke tartıw, olardıń dóretiwshilik hám intellektuallıq potencialın júzege asırıw ushın sharayatlar jaratıw maqsetinde qabıl etilgen. Bul maqsetlerge jańa joqarı oqıw ornınan keyingi bilim beriw institutların - izertlewshi-stajyor-izleniwshiler hám aǵa ilimiy xızmetker-izleniwshiler institutların dúziw arqalı erisiwdi kózde tutadı. Bul qararlar ilimiy-izertlew jumısların shólkemlestiriwdi jetilistiriwdiń gezektegi basqıshları boldı.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2012-jıl 7-fevraldaǵı “Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası ilimiy mákemeleriniń dúzilistiń bunnan bılay da optimallastırıw hám xızmetin jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 33-sanlı qararı házirgi zaman talaplarina sáykes ilimiy-izertlew institutları jumısınıń nátiyjeliligin arttırıw, joqarı oqıw orınlarınıń ilimiy potencialın rawajlandırıw hám bekkemlew, ilim hám óndiristi birlestiiwdi kúsheytiw maqsetinde qabıl etilgen. Bul qarar Ózbekstan Ilimler akademiyasına qaraslı mákemelerdiń shólkemlestiriw hám dúzilislik máselelerin sheshiwdi, respublikanıń jas, qábiletli alımlarına eń áhmiyetli, tiykarǵı hám ámeliy baǵdarlamalardı ámelge asırıwda, elimiz rawajı ushın ilimdi rawajlandırıwdıń baslı baǵdarların islep shıǵıwda qatnasıw ushın sharayatlar jaratıwdı názerde tutadı.
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń qurılısın jetilistiriw maqsetinde ilimiy-izertlew mekemeleriniń birlestiriliwi yamasa olardıń bir bóliminiń saplastırılıwı arqalı qayta dúziw ámelge asırıladı dep sheshim qabıl etildi.
Qararǵa muwapıq, ÓzRIA Qaraqalpaqstan bóliminiń ilimiy bólimsheleriniń qayta shólkemlestiriliwi usınıs etilgen:
1) ÓzRIA Qaraqalpaqstan bóliminiń Tábiyiy pánler kompleksli institutı, Bioekologiya institutı hám Aralboyı sociallıq-ekonomikalıq máseleler institutı tiykarında ÓzRIA QQB Qaraqalpaq tábiyiy pánler ilimiy-izertlew institutın dúziw;
2) ÓzRIA QQB N.Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutı hám Tariyх, arxeologiya hám etnografiya institutı tiykarında ÓzRIA QQB Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilimiy-izertlew institutın qáliplestiriw. Bunda, usı qarardıń 2-bándine muwapıq, qayta shólkemlestiriw nátiyjesinde jańadan dúziletuǵın ilimiy mákemeler hám oraylar barlıq bank hám basqa da rekvizitleri menen yuridikalıq shaxs mártebesi (statusı)na iye bolıwı tiyis.
|
|
|
|
|
|
